Pilnicznik fiołkowy (Limoniscus violaceus) – gatunek chrząszcza z rodziny sprężykowatych, osiągającego długość 10-12 mm, o ciele z ciemnofioletowym połyskiem, najwyraźniejszym na pokrywach.

Jeden z najrzadszych europejskich chrząszczy, relikt lasów pierwotnych, w Polsce stwierdzony tylko na dwóch stanowiskach na przełomie XIX i XX wieku – w Puszczy Białowieskiej i w rezerwacie "Bielinek" nad Odrą.

Zasiedla dziuple znajdujące się u nasady pnia żywych i zamierających drzew liściastych.

Rozmieszczenie geograficzne

Jeden z najrzadszych europejskich chrząszczy, relikt lasów pierwotnych. Spotykany na nielicznych, rozproszonych stanowiskach na obszarze od Rumunii do Anglii i Hiszpanii. W Polsce znajdującej się prawdopodobnie na północno-wschodniej granicy jego zasięgu został stwierdzony tylko dwa razy – pod koniec XIX wieku w Puszczy Białowieskiej i w latach 20. XX wieku w rezerwacie "Bielinek" nad Odrą na Pojezierzu Pomorskim.

Cykl rozwojowy

Pilnicznik fiołkowy związany jest z martwym drewnem. Jego cykl rozwojowy trwa około 2 lat. Kopulacja odbywa się pod koniec kwietnia lub na początku maja, po czym samice składają jaja. Wylęgłe larwy przez 15–16 miesięcy żerują w próchnie i humusie wypełniającym wraz z glebą dno przyziemnych dziupli, a następnie w sierpniu lub wrześniu przepoczwarzają się w kolebkach poczwarkowych przygotowanych w ścianach dziupli lub w kawałkach próchna na jej dnie. Mogą też wykorzystywać chodniki innych owadów. Wylęgłe jesienią dorosłe owady przebywają w kolebkach poczwarkowych aż do wiosny.

Dorosłe chrząszcze kontynuują następnie skryty tryb życia wewnątrz będących miejscem ich rozwoju dziupli znajdujących się u nasady pnia żywych i zamierających drzew liściastych, czasem są obserwowane na pniach drzew w pobliżu.

Środowisko i odżywianie się

Larwy oraz prawdopodobnie owady dorosłe są ksylofagami odżywiającymi się próchnem przerośniętym grzybnią, uzupełniającymi dietę drapieżnictwem i nekrofagią. Gatunkami żywicielskimi są drzewa liściaste – buk, dąb i jesion, jak również lipa i klon. Widywano owady dorosłe żerujące też na kwiatach głogu.

Zagrożenia

Zagrożeniem dla tego gatunku jest zanik i przekształcenia odpowiednich dla niego siedlisk, zwłaszcza prawdopodobnie lasów o starym liściastym, rozrzedzonym drzewostanie. Zacienienie przez okap drzew obniża temperaturę próchna i spowalnia rozwój larw tego chrząszcza.

Ochrona i uznanie za gatunek zagrożony

Pilnicznik fiołkowy jest:

• objęty częściową ochroną gatunkową w Polsce
• wymieniony w załączniku II dyrektywy siedliskowej Unii Europejskiej, w którym są wykazane gatunki wymagające tworzenia obszarów ochronnych
• wpisany na Czerwoną listę gatunków zagrożonych IUCN ze statusem EN (gatunek zagrożony), z informacją, że jest regionalnie wymarły w Polsce i Danii
• wpisany do Polskiej czerwonej księgi zwierząt. Bezkręgowce ze statusem CR (krytycznie zagrożony)
• wpisany na Czerwoną listę zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce

Przypisy