Patara – starożytne małoazjatyckie miasto portowe w Licji, położone na przylądku o tej samej nazwie, na południowy wschód od ujścia rzeki Ksantos; obecnie niewielka nadmorska miejscowość Gelemiş (Kelemiş).

W historii

Miasto założone najprawdopodobniej przez Licyjczyków, znane z ich inskrypcji jako Pttara. Według mitologicznej tradycji Greków jego nazwa pochodzi od założyciela Patarosa, syna Apolla i Likii, córki boga rzeki Ksantos. Tłumaczyło to powstanie i popularność miejscowego kultu Apollina Patroosa (Patareosa), który zgodnie z mitycznym przekazem miał tam spędzać 6 miesięcy roku (zimowych), podczas gdy drugie (letnie) półrocze na wyspie Delos. W epoce klasycznej i później istniała tam świątynia z wyrocznią Apollina, którą w świecie greckim podobno przewyższała sławą jedynie wyrocznia delficka. Liczące się na tym obszarze małoazjatyckim miasto było otoczone silnymi murami obronnymi wzmocnionymi wieżami.

Wzmiankowane w źródłach historycznych już w V wieku p.n.e. przez Herodota i Hekatajosa, a później przez Pseudo-Skylaksa, w czasach hellenistycznych stanowiło silną bazę morską w trakcie wojen diadochów, będąc przejściowo okupowane przez Antygona Jednookiego (314 p.n.e.) i Demetriusza Poliorketesa (304 p.n.e.), a następnie przez syryjskiego Antiocha Wielkiego (190 p.n.e.).

Kapitulując przed wojskami Aleksandra Wielkiego, Patara następnie (315 p.n.e.) dostała się w zależność od egipskich Ptolemeuszy, od których w 197 p.n.e. została przejęta przez syryjskich Seleucydów, a od 88 p.n.e. w pełni przeszła pod rzymskie panowanie. We wczesnym cesarstwie była siedzibą namiestnika w randze legata (legatus Augusti). Za rządów Ptolemeusza Filadelfosa, na cześć małżonki władcy miastu nadano (przejściowo i nietrwale) nazwę Arsinoe. Odegrało ono raczej uboczną rolę podczas zagrożenia w trakcie wojen Rzymu z pontyjskim Mitrydatesem (zwłaszcza podczas pierwszej, w latach 92–85 p.n.e.). Emitująca własną monetę od V w. p.n.e., od wieków zaliczana do najważniejszych miast Licji i uważana za jej główny port, Patara należała do sześciu pierwszorzędnych miast posiadających uprzywilejowany głos w Federacji Licyjskiej, i także w epoce cesarstwa rzymskiego zachowała rangę małoazjatyckiej metropolii.

W tym czasie nadal istniał też tam ważny w tej części Śródziemnomorza port, znany z podróży apostolskich, który w średniowieczu uległ zamuleniu przez naniesione (lotne) piaski. Łączone z chwilowym pobytem św. Łukasza i św. Pawła w trakcie jego III podróży misyjnej z Cezarei do Rzymu (Dz 21,1-2), miasto wcześnie stało się stolicą biskupią chrześcijaństwa, podlegającą później metropolii w Myrze. Patara znana jest wtedy z imion 6 biskupów z okresu IV-IX wieku, a Notitiæ episcopatuum poświadczają jej diecezjalne istnienie aż do XIII stulecia. Powszechnie uznawana też jest (jako obecne Demre) za miejsce urodzenia jednego z nich – świętego Mikołaja (ok. 270 n.e.).

W epoce nowożytnej, od początków XVIII wieku (1714) Patara pozostaje tytularną stolicą diecezjalną (dioecesis Patarensis) Kościoła rzymskokatolickiego w historycznej Licji.

Nowożytne poszukiwania naukowe

Do pierwszych opisujących bardziej szczegółowo miejscowe starożytne ruiny należał kapitan Francis Beaufort ze swą publikacją Karamania, który jeszcze oglądał obejmujące znaczny obszar mury miasta. Kolejne opisy zawarł w dzienniku podróży William Martin Leake (Journal of a tour in Asia Minor, London 1824, s. 222), po nim Charles Fellows zamieścił je w swoich relacjach A journal written during an excursion in Asia Minor (1838), London 1839 (s. 222) i An Account of Discoveries in Lycia, being a journal kept during a second excursion in Asia Minor, London 1840 (s. 179), a także Charles Texier w The principal ruins of Asia Minor, London 1865 (s. 54). Świadectwa o ruinach Patary znalazły się również we wspólnej publikacji geologa marynarki, wiceadmirała Thomasa Spratta i przyrodnika Edwarda Forbesa (Travels in Lycia, Milyas and the Cibyratis, London 1847, s. 31).

W opustoszałym miejscu starożytnego miasta nigdy wcześniej nie były prowadzone wykopaliska. Zapoczątkowane dopiero w 1988 r., na stałe prowadzone są przez tureckich archeologów i obejmują prace renowacyjne (m.in. anastylozę niektórych zabytków). Budowlę buleuterionu na terenie badań zidentyfikowano w 1991, w 1993 odkryto Stadiasmus Patarensis – monumentalną kolumnę rzymską, z zapisami dotyczącymi sieci miejscowych dróg w Licji i Pamfilii, o charakterze publicznego itinerarium (przewodnika komunikacyjnego).

Stanowisko archeologiczne

Przylegające do 18-kilometrowej plaży ruiny miasta zajmują obecnie znaczny obszar wśród wydm i pól. Wśród dobrze zachowanych zabytków z czasów rzymskich wyróżnia się teatr, zbudowany za panowania Antoninusa Piusa, i łuk triumfalny Mettiusa Modestusa (zarządcy Licji i Pamfilii) z 100 n.e. oraz termy, które zgodnie z umieszczoną w nich inskrypcją, zostały wybudowane przez Wespazjana.

Wejście na pole ruin otwiera monumentalny trójarkadowy łuk triumfalny (będący zarazem częścią akweduktu) i uważany też za północną bramę miejską. Za nim rozciąga się cmentarzysko (nekropolia) z grobowcami licyjskimi (wśród nich jedynym filarowym). Teatr wbudowany jest w zbocze wzgórza, z widokiem na panoramę ruin; na jego szczycie zachowała się świątynia Ateny i wykuta w skale krągła cysterna (wcześniej – domniemane miejsce apollińskiej wyroczni). Ówczesne zbiorniki na wodę były dla miasta koniecznością do czasu wybudowania dwóch rzymskich akweduktów, których pozostałości przetrwały na wzgórzach oraz w pobliżu wybrzeża. Znaczącą i dobrze zachowaną budowlą jest buleuterion (prytanejon), pochodzący z początku I wieku p.n.e. i będący miejscem zgromadzeń przedstawicieli Federacji Licyjskiej. Główna ulica z obustronną kolumnadą (częściowo rekonstruowana), przeznaczona była dla pieszych i mając charakter reprezentacyjno-handlowy, łączyła port z agorą. Przy wejściu do portu zachowały się szczątki latarni morskiej (o nieustalonym czasie powstania). Na skraju antycznego portu przetrwały też resztki masywnych murów tzw. spichlerza Hadriana (z II w. n.e.) – rzymskiej budowli służącej do magazynowania zboża i innych wartościowych towarów eksportowanych. Dotychczas nie stwierdzono jednak wzmiankowanej przez Herodota (Dzieje I 182) śladów wyroczni i świątyni Apollina, o których działalności (mimo ich renomy) wiadomo bardzo niewiele.

Przypisy

Bibliografia

• George Ewart Bean: Patara (Kelemiş), Lycia (Turkey). W The Princeton Encyclopedia of Classical Sites (ed. Richard Stillwell). Princeton (N.J.): Princeton University Press, 2017, s. 679, ISBN 978-1-4008-8658-6
• Gerhard Radke: Patara. W Der Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 4. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 544-545
• Leonhard Schmitz: Patara (2). W Dictionary of Greek and Roman Geography (ed. William Smith). T. 2. London: Walton and Maberly/John Murray, 1857, s. 555-556
• Pat Yale, Verity Campbell, Richard Plunkett: Turcja. Przewodnik Pascala. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2004, s. 290-291, ISBN 83-7304-143-5
• Turcja. Przewodnik ilustrowany (Berlitz) (Opr. zbiorowe). London: Apa Publications, 2014, s. 227, ISBN 978-178-005-750-7

Linki zewnętrzne

• Patara – zdjęcia zabytków z ich opisami (ang.)