| nr rej. A/606 z 5.06.1972 | |
Pałac w Kocku | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Miejscowość | |
| Adres |
ul. Kościuszki 1 |
| Typ budynku | |
| Styl architektoniczny | |
| Architekt | |
| Rozpoczęcie budowy |
1779 |
| Ukończenie budowy |
1782 |
| Ważniejsze przebudowy |
1825-1832 |
| Pierwszy właściciel |
Mikołaj Firlej |
| Kolejni właściciele |
Kazimierz Leon Sapieha, Jan Meissner, Żółtowscy |
Położenie na mapie województwa lubelskiego | |
Położenie na mapie Polski | |
| 51°38′10,4″N 22°26′41,5″E/51,636222 22,444861 | |
Pałac w Kocku – zabytkowy pałac w Kocku.
Początki rezydencji sięgają XVI wieku, gdy była własnością rodu Firlejów. Pałac został całkowicie przebudowany po 1779 roku, w czasach Anny z Sapiehów Jabłonowskiej, według projektu Szymona Bogumiła Zuga. Przetrwał w klasycystycznej szacie nadanej mu po 1825 roku przez architekta Henryka Marconiego. Obecnie w pałacu mieści się dom pomocy społecznej.
Historia
Pałac w XVI-XVII wieku
Kock od XII wieku był własnością biskupów płockich. W 1522 roku, na skutek zamiany z biskupem Erazmem Ciołkiem, Kock przeszedł na własność skarbu państwa. W 1512 roku hetman wielki Mikołaj Firlej został dzierżawcą starostwa w Kocku. W 1515 król Zygmunt Stary zgodził się by Firlej wykupił dobra kockie z rąk dzierżawców, co nastąpiło w 1517 roku. Jego syn Piotr Firlej wzniósł tu obronne „fortalicium” i urbanistycznie połączył miasto z rezydencją. W 1557 roku, w wyniku podziału dóbr, majątek otrzymał wojewoda Jan Firlej, który około 1560 roku rozbudował rezydencję w Kocku i w niej zmarł. Kock pozostawał w ręku rodu Firlejów do 1658 roku, gdy zmarł bezpotomnie Andrzej Firlej. Następnie przeszedł w ręce jego siostrzeńców. Niedługo później – w 1669 roku – majątek przeszedł na własność Jana Wielopolskiego, a następnie dobra nabył książę Kazimierz Leon Sapieha.
Pałac w czasach Anny Jabłonowskiej
Po śmierci Kazimierza Leona Sapiehy w 1738 roku jego najstarsza córka Anna pozostawała pod opieką ojczyma Józefa Aleksandra Jabłonowskiego (1711-77), a w 1750 roku wstąpiła w związek małżeński z Janem Kajetanem Jabłonowskim, z którym odbyła kilkuletnią podróż po Europie. Po śmierci męża w 1764 roku, Anna Jabłonowska zajęła się działalnością polityczną, jednak po niepowodzeniach (po 1771 roku) skupiła się na spłacie zobowiązań po mężu oraz rozwoju swoich dóbr, których ośrodkami był Kock, Wysokie i Siemiatycze. W konsekwencji w 2 połowie XVIII wieku rezydencja w Kocku stała się ważnym ośrodkiem życia naukowego i kulturalnego. Po 1777 roku z polecenia Anny Jabłonowskiej pałac został całkowicie przebudowany według projektu saskiego architekta Szymona Bogumiła Zuga. Powstało założenie na planie podkowy, fasada została ozdobiona portykiem jońskim, a elewacja ogrodowa – parterowym portykiem toskańskim. Boczne ryzality fasady i środkowa część elewacji ogrodowej otrzymały zwieńczenia w postaci attyki. Środkowy szczyt elewacji ogrodowej dekorował owalny medalion z cyfrą i mitrą książęcą Sapiehów. Oficyny połączono z pałacem za pomocą galerii z kolumnami. Dziedziniec od frontu zamknięto niskim murem z bramą ujętą w sfinksy. Bogumił Zug był również projektantem ogrodowych mostów oraz wozowni i stajni. W 1780 r. Annę Jabłonowską w Kocku odwiedził cesarz Józef II Habsburg, a w 1782 r. – książę Paweł z żoną Dorotą, następca tronu carskiego. W pałacu kockim bywali też Ignacy Krasicki, Adam Naruszewicz, Hugo Kołłątaj, Franciszek Trembecki i Franciszek Karpiński.
Pałac w XIX i XX wieku
W 1800 roku dobra wraz z pałacem odziedziczył brat Anny, Franciszek Sapieha (1772–1829), który przeznaczył je na spłatę zobowiązań zaciągniętych w warszawskim banku Jana Meysnera (Jana Meissnera). W 1806 roku pałac otrzymała w posagu Aleksandra, jedna z córek Jana Meysnera, która wyszła za rosyjskiego dyplomatę barona Johanna Protasiusa von Anstett (d'Anstett).
W latach 1825–1832 na zlecenie ówczesnej właścicielki Kocka – baronowej Aleksandry z Meissnerów d’Anstett – architekt Henryk Marconi przeprowadził przebudowę pałacu, która uprościła i zubożyła pierwotną architekturę budowli zaprojektowanej przez Szymona Bogumiła Zuga. Dawny wyniosły dach, łamany i pokryty dachówką, został zamieniony na zwykły – czterospadowy. Znikły też balustradowe attyki wieńczące ryzality pałacu i szczegóły zwieńczenia nad frontonem portyku. Baron d'Anstett zmarł w 1835 roku.
W 1863 roku dobra odziedziczył Edward Fanshawe (zm. 1865). W 1866 lub w 1869 roku od jego spadkobierców majątek kupił hrabia Adam Żółtowski z Ujazdu (1814-1896). Po nim (w 1874 roku) dobra przejął jego syn, Edward hrabia Źółtowski herbu Ogończyk (1848-1931). W rękach tej rodziny pałac pozostawał do 1944 roku. Jego ostatnim właścicielem był Józef Żółtowski.
6 października 1939 roku, po bitwie pod Kockiem, na dziedzińcu pałacowym gen. Franciszek Kleeberg złożył na ręce gen. Gustava Antona von Wietersheima, dowódcy XIV Korpusu Pancernego, akt kapitulacji.
Od 1948 roku w pałacu mieściła się szkoła. W 1978 roku w jego wnętrzach otwarto Izbę Pamięci Bitwy pod Kockiem. W 1980 roku zostały przeprowadzone prace remontowe, których wykonawcą było "Przedsiębiorstwo Modernizacji Budownictwa ZREMB" w Międzyrzecu Podlaskim.
Od 1984 roku pałac stanowi siedzibę Państwowego Domu Opieki Społecznej im. Macieja Rataja.
Galeria
- Herby Ogończyk Źółtowskich i Jastrzębiec Wodzińskich
- Herb Ogończyk
- Herb Jastrzębiec
- Wnętrza
- Schody
- Oficyna wschodnia
- Oficyna zachodnia
- Ogród
- Widok z pałacu
- Pałac w Kocku
Przypisy
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2023.
- 1 2 3 Irena Rolska-Boruch, „Domy Pańskie” na Lubelszczyźnie, Wydawnictwo KUL, Lublin 2003, s. 139.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Grażyna Michalska, Łukasz Michalski, Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa - Zespół pałacowo-parkowy [online], zabytek.pl [dostęp 2022-10-19] (pol.).
- ↑ Przemysław Wątroba, Szymon Bogumił Zug (1733-1807) - architekt dworu saskiego w Warszawie, „Elizeum - podziemny salon księcia: Dla Przyjaciół i Pięknych Pań”, 2016 [dostęp 2022-10-19].
- 1 2 JABŁONOWSKA z Sapiehów Anna Paulina herbu Lis (1728-1801), księżna, właścicielka kluczy kockiego, siemiatyckiego i wysokiego na Podlasiu. [online], slownik-biograficzny.uph.edu.pl [dostęp 2022-10-19].
- ↑ Анстет барон Иван Осипович — Краткие биографии [online], biographiya.com [dostęp 2022-10-19].
- 1 2 Jan Źółtowski, Rodzina Żółtowskich w ciągu stulecia (odnoga Urbanowska), 1939
- 1 2 Historia obiektu – Dom Pomocy Społecznej im. Macieja Rataja w Kocku [online], dpskock.pl [dostęp 2022-10-19].
- ↑ Waldemar Kowalski, Bitwa pod Kockiem – ostatni bój kampanii 1939 roku [online], Dzieje.pl, 6 października 2017 [dostęp 2022-11-21] (pol.).
- ↑ Szkolnictwo w Kocku do wybuchu II Wojny Światowej. Zespół Szkół w Kocku. [dostęp 2022-11-21].
- ↑ Strona główna - Dom Pomocy Społecznej im. Macieja Rataja w Kocku [online], dpskock.pl [dostęp 2022-11-20].
Bibliografia
- Irena Rolska-Boruch, „Domy Pańskie” na Lubelszczyźnie, Wydawnictwo KUL, Lublin 2003