Oman (roślina)

Oman
	; Oman wielki
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	astrowce
Rodzina	astrowate
Podrodzina	Asteroideae
Rodzaj	oman
	Nazwa systematyczna
	Inula L.; Sp. Pl. 881. 1753
	Typ nomenklatoryczny
	I. helenium Linnaeus
Synonimy
	Bojeria DC.; Codonocephalum Fenzl; Corvisartia Mérat; Petrollinia Chiov.; Sprunnera Sch.Bip.;
	Bojeria DC.; Codonocephalum Fenzl; Corvisartia Mérat; Petrollinia Chiov.; Sprunnera Sch.Bip.;

Oman (Inula L.) – rodzaj roślin z rodziny astrowatych. Obejmuje 78 gatunków w wąskim ujęciu (z wyłączeniem rodzaju Pentanema) lub około 100 w szerokim ujęciu. Rośliny te występują w Europie i Azji oraz w środkowej Afryce. Rodzaj w szerokim ujęciu reprezentowany jest w Polsce przez 6 gatunków rodzimych i jeden introdukowany, w wąskim ujęciu należy tu tylko gatunek introdukowany – oman wielki Inula helenium.

Szereg gatunków z tego rodzaju uprawianych jest jako okazałe rośliny ozdobne, wykorzystywane także leczniczo. Takie podwójne znaczenie mają np. oman wielki I. helenium, oman wspaniały I. magnifica oraz Inula racemosa.

Rozmieszczenie geograficzne

Zasięg rodzaju obejmuje strefę klimatu umiarkowanego i podzwrotnikowego w Europie i Azji oraz środkową Afrykę (od Kamerunu i Etiopii na północy po Zambię na południu) oraz Madagaskar. W szerokim ujęciu rodzaju w Europie rośnie 18 jego przedstawicieli, z czego 6 gatunków obecnych jest w Polsce jako rośliny rodzime, a jeden jest introdukowany. W wąskim ujęciu rodzaju wszystkie gatunki rodzime we florze polskiej klasyfikowane są do rodzaju Pentanema.

Gatunki flory Polski

Pierwsza nazwa naukowa według listy krajowej, druga – obowiązująca według bazy taksonomicznej Plants of the World online (jeśli jest inna)

oman łąkowy, o. brytyjski Inula britannica L. ≡ Pentanema britannica (L.) D.Gut.Larr., Santos-Vicente, Anderb., E.Rico & M.M.Mart.Ort.
oman niemiecki Inula germanica L. ≡ Pentanema germanicum (L.) D.Gut.Larr., Santos-Vicente, Anderb., E.Rico & M.M.Mart.Ort.
oman szlachtawa Inula conyza DC. ≡ Pentanema squarrosum (L.) D.Gut.Larr., Santos-Vicente, Anderb., E.Rico & M.M.Mart.Ort.
oman szorstki Inula hirta L. ≡ Pentanema hirtum (L.) D.Gut.Larr., Santos-Vicente, Anderb., E.Rico & M.M.Mart.Ort.
oman wielki, o. czerwonkowy Inula helenium L. – antropofit zadomowiony
oman wierzbolistny Inula salicina L. ≡ Pentanema salicinum (L.) D.Gut.Larr., Santos-Vicente, Anderb., E.Rico & M.M.Mart.Ort.
oman wąskolistny Inula ensifolia L. ≡ Pentanema ensifolium (L.) D.Gut.Larr., Santos-Vicente, Anderb., E.Rico & M.M.Mart.Ort.

Morfologia

Pokrój: W wąskim ujęciu rodzaju należą tu okazałe byliny (do ok. 2 m wysokości) z przewodami żywicznymi w łodygach. W szerokim ujęciu należą tu także rośliny jednoroczne i niewielkie byliny.
Liście: Skrętoległe, odziomkowe i łodygowe, pojedyncze, zwykle siedzące, całobrzegie do ząbkowanych.
Kwiaty: Zebrane w koszyczki pojedyncze lub tworzące luźny, baldachogroniasty kwiatostan złożony. Okrywa półkulista do dzwonkowatej, o średnicy do 4 cm. Listki okrywy są trwałe, wyrastają w czterech lub większej liczbie rzędów. Dno koszyczka jest wypukłe. Kwiaty brzeżne języczkowe, żeńskie i płodne, mają korony żółte lub pomarańczowe. Kwiaty rurkowe wewnątrz koszyczka są obupłciowe, o koronie żółtej.
Owoce: Niełupki walcowate do elipsoidalnych, żebrowane, zwieńczone pojedynczym pierścieniem włosków trwałego puchu kielichowego.

Systematyka

Rodzaj z plemienia Inuleae z podrodziny Asteroideae z rodziny astrowatych Asteraceae. W obrębie plemienia jest jednym z rodzajów tzw. kompleksu Inula (Inula complex). Kompleks jest blisko spokrewniony z kompleksem Pulicaria. Rodzaj Inula w tradycyjnym ujęciu okazał się taksonem parafiletycznym – zwykle okazałe, wielkolistne gatunki wraz z typowym omanem wielkim I. helenium tworzą wspólny klad m.in. z monotypowym rodzajem smotrawa Telekia oraz rodzajami Carpesium, Codonocephalum i Chrysophtalmum. Liczne gatunki z rodzaju Inula, zwłaszcza te reprezentowane w Europie, tworzą klad wspólnie z rodzajem Pentanema Cass. Rodzaj ten pierwotnie wyodrębniono dla grupy ok. 20 gatunków z południowej Azji i wschodniej Afryki, wyróżniających się nielicznymi włoskami puchu kielichowego (od 5 do 20). Ze względu na relacje filogenetyczne odkryte w wyniku badań molekularnych, ale także podobieństwa morfologiczne i taką samą liczbę podstawową chromosomów (x=10, podczas gdy w kladzie z wąsko ujmowanym rodzajem Inula x=8) liczne gatunki tradycjnie zaliczane do Inula przeniesione zostały do rodzaju Pentanema. Alternatywne rozwiązanie taksonomiczne, polegające na szerokim ujęciu rodzaju Inula (z włączeniem tu wszystkich rodzajów z kompleksu), zostało odrzucone jako tworzące rodzaj bardzo zróżnicowany morfologicznie i kariologicznie.

Wykaz gatunków

Wykaz obejmuje gatunki zaliczane w wąskim ujęciu rodzaju, w szerokim (i parafiletycznym) ujęciu należą tu także liczne gatunki z rodzaju Pentanema.

Inula acaulis Schott & Kotschy ex Boiss. – oman bezłodygowy
Inula acuminata DC.
Inula anatolica Boiss.
Inula angustifolia DC.
Inula arbuscula Delile
Inula aucheriana DC.
Inula barbata Wall. ex DC.
Inula candida (L.) Cass.
Inula ciliaris Matsum.
Inula clarkei (Hook.f.) R.R.Stewart
Inula cuanzensis Hiern
Inula decurrens Popov
Inula discoidea Boiss.
Inula eminii (O.Hoffm.) O.Hoffm.
Inula engleriana O.Hoffm.
Inula fragilis Boiss. & Hausskn.
Inula gimbundensis S.Moore
Inula glareosa E.M.Antipova
Inula glauca C.Winkl.
Inula glomerata Oliv. & Hiern
Inula gombczewskyi C.Winkl.
Inula gossweileri S.Moore
Inula grandiflora Willd.
Inula grandis Schrenk ex Fisch. & C.A.Mey.
Inula helenium L. – oman wielki
Inula helianthus-aquatilis C.Y.Wu ex Y.Ling
Inula hendersoniae S.Moore
Inula hissarica R.Nabiev
Inula hookeri C.B.Clarke – oman Hookera
Inula huillensis Hiern
Inula hupehensis (Y.Ling) Y.Ling
Inula inuloides (Fenzl) Grierson
Inula japonica Thunb.
Inula kalapani C.B.Clarke
Inula klingii O.Hoffm.
Inula koelzii R.Dawar & Qaiser
Inula limosa O.Hoffm.
Inula linariifolia Turcz.
Inula macrocephala Boiss. & Kotschy
Inula macrolepis Bunge
Inula magnifica Lipsky – oman wspaniały
Inula mannii (Hook.f.) Oliv. & Hiern
Inula mildbraedii Muschl.
Inula montbretiana DC.
Inula multicaulis Fisch. & C.A.Mey.
Inula obtusifolia A.Kern. – oman tępolistny
Inula oligocephala S.Moore
Inula paludosa O.Hoffm.
Inula peacockiana (Aitch. & Hemsl.) Korovin
Inula perrieri (Humbert) Mattf.
Inula persica F.Ghahrem. & Narimisa
Inula poggeana O.Hoffm.
Inula racemosa Hook.f.
Inula rajamandii Narimisa & F.Ghahrem.
Inula rhizocephala Schrenk ex Fisch. & C.A.Mey. – oman grubokorzeniowy
Inula rhizocephaliformis Kamelin & Turak.
Inula robynsii De Wild.
Inula royleana DC. – oman Roylego
Inula salsoloides (Turcz.) Ostenf.
Inula sarana Boiss.
Inula schischkinii Gorschk.
Inula schmalhausenii C.Winkl.
Inula sechmenii Hartvig & Strid
Inula sericeo-villosa Rech.f.
Inula sericophylla Franch.
Inula serratuloides (Gilli) Grierson
Inula speciosa O.Hoffm.
Inula stenocalathia (Rech.f.) Soldano
Inula stewartii Abid & Qaiser
Inula stolzii Mattf.
Inula × stricta Tausch
Inula subfloccosa Rech.f.
Inula taiwanensis S.S.Ying
Inula thapsoides (Spreng.) Spreng.
Inula tuzgoluensis M.Öztürk & Ö.Çetin
Inula urumoffii Degen
Inula vernonioides O.Hoffm.
Inula viscidula Boiss. & Kotschy
Inula welwitschii O.Hoffm.

Zastosowanie

Omany (w szerokim ujęciu) były uprawiane już w czasach antycznych ze względu na efektowne kwiatostany. Niektóre gatunki są używane w celach leczniczych. Są też roślinami miododajnymi. Są mrozoodporne i nie mają specjalnych wymagań co do gleby. Mogą rosnąć na stanowiskach słonecznych lub częściowo zacienionych. Rozmnaża się je zazwyczaj przez nasiona lub przez podział wiosną lub jesienią.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
↑ Inula. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2022-09-06].
1 2 3 4 5 6 Inula L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-09-06].
1 2 3 4 5 6 Inula Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-09-06].
1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 465, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 3 ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 102, ISBN 978-83-62975-45-7 .
1 2 Neil A. Harriman: Inula Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-09-07].
1 2 3 David Gutiérrez-Larruscain, María Santos-Vicente, Arne A. Anderberg, Enrique Rico, María Montserrat Martínez-Ortega. Phylogeny of the Inula group (Asteraceae: Inuleae): Evidence from nuclear and plastid genomes and a recircumscription of Pentanema. „Taxon”. 67, 1, s. 149-164, 2018. DOI: 10.12705/671.9.
↑ Genus Inula L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-09-07].
↑ Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: officina botanica, 2008, s. 104. ISBN 978-83-925110-5-2.
↑ GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).

[ing-3] Inula. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2022-09-06].

[powo-4] 1 2 3 4 5 6 Inula L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-09-06].

[china-5] 1 2 3 4 5 6 Inula Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-09-06].

[mabb-6] 1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 465, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[checklist-7] 1 2 3 ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 102, ISBN 978-83-62975-45-7 .

[america-8] 1 2 Neil A. Harriman: Inula Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-09-07].

[david-9] 1 2 3 David Gutiérrez-Larruscain, María Santos-Vicente, Arne A. Anderberg, Enrique Rico, María Montserrat Martínez-Ortega. Phylogeny of the Inula group (Asteraceae: Inuleae): Evidence from nuclear and plastid genomes and a recircumscription of Pentanema. „Taxon”. 67, 1, s. 149-164, 2018. DOI: 10.12705/671.9.

[grin-10] Genus Inula L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-09-07].

[gawrys-11] Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: officina botanica, 2008, s. 104. ISBN 978-83-925110-5-2.

[burnie-12] GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .