Nom (stgr. νομός nomos; egip. sepat, od okresu amarneńskiego qah) – w starożytności i wczesnym średniowieczu egipska jednostka terytorialno-administracyjna kraju, odpowiednik okręgu, województwa, prowincji lub powiatu.
Każdy z nomów miał swoją stolicę i herb. Herbami przeważnie były godła bóstw opiekuńczych, zwykle pod postacią: zwierząt, roślin. Na czele nomu stał urzędnik zwany nomarchą (gr. νομάρχης nomarches) lub zarządcą (egip. adż–mer), któremu w rządzeniu pomagało lokalne zgromadzenie (egip. dżadżat).
Nomy jako najbliższe okolice miast zorganizowane wraz z terenami rolniczymi w miasto-państwo pojawiły się w okresie przeddynastycznym ok. 3600 p.n.e. Jednak istnienie właściwych nomów (jednostki administracji) źródła potwierdzają dopiero od czasów faraona Dżesera, ale emblematy symbolizujące te prowincje wskazują na znacznie wcześniejszy rodowód, jeszcze sprzed zjednoczenia Dolnego i Górnego Egiptu. Pod względem terytorialnym były stosunkowo niewielkie, ich długość wynosiła ok. 30 - 40 km po obu stronach Nilu, o ile dolina rzeki była wąska w danym miejscu, lub też na jednym brzegu, gdy dolina rzeki była szeroka.
W okresie Starego Państwa Egipt był podzielony na 38 nomów, niektóre jednak uległy dalszemu podziałowi, w rezultacie czego cały Egipt składał się z 22 nomów górnoegipskich i 20 nomów dolnoegipskich.
Nomy Dolnego Egiptu
| Nr | Herb | Nazwa | Stolica | Czczone bóstwa | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Aneb-Hetch (Biały Mur) | Men-Nefer (Memfis, Mit Rahim) | |||||
| 2 | Chensu (Udziec) | Chem (Letopolis, Ausim) | Horus, Heru, Izyda | ||||
| 3 | Amenti (Zachód) | Taminhor (Hermopolis Parva, Damanhur), Imu (Apis, Kom el-Hisn), Rakote (Aleksandria) | Hathor | ||||
| 4 | Sapi-Res (Południowa Tarcza) | Dżeka, Sapi Res | Neit | ||||
| 5 | Sap-Meh (Północna Tarcza) | Sa (Sais, Sa el-Hagar) i Per-Wadżet (Buto, Tell el-Farien) | Neit | ||||
| 6 | Chaset (Wzgórze Byka) | Chaswu (Xois, Sakha) | Ra | ||||
| 7 | A-ment (Zachodni Harpun) | Per Ha-Nareb (Metelis, Damanhur) | Ha | ||||
| 8 | A-bet (Wschodni Harpun) | Czeku (Heroonopolis, Pithom) | Atum | ||||
| 9 | Ati (Anedżti) | Per-Usiri (Busiris, Abu Sir Bara) | Ozyrys, Izyda | ||||
| 10 | Ka-chem (Czarny byk) | Hut-Herib (Athribis, Tell Atrib) | Horus, Heru, Kemur | ||||
| 11 | Ka-heseb (Byk Hesbe) | Taremu (Leontopolis, Tell al-Urydam) | |||||
| 12 | Theb-ka (Cielę i Krowa) | Czeb-Neczer (Sebennytos, Samanud) | Onuris | ||||
| 13 | Hek-At (Potężny Władca) | Junu (Heliopolis, Materiya w Kairze) | Atum, Mnewis | ||||
| 14 | Chent-abet (Wschodni Sztandar) | Peromi (Peluzjum, Tell el-Farama) | Set | ||||
| 15 | Tehut (Ibis) | Bahu (Hermopolis, Baqliya) | Thot | ||||
| 16 | Cha (Skacząca Ryba) | Per-Banebdżedet (Mendes, Tell al-Rub) | Banebdżedet, Hatmehit | ||||
| 17 | Behdet (Tron) | Behdet (Apollonopolis Magna, Tell Balamun, Diotopolis Parva) | Horus, Amon | ||||
| 18 | Am-Chent (Dzieci Królewskie Wyższe Rangą) | Per-Bastet (Bubastis, Tell Basta koło Zagazig) | Bastet | ||||
| 19 | Am-Pehu (Dzieci Królewskie Niższe Rangą) | Dżanenet (Tanis, Nebesha lub San el-Hagar) | Uadżet (Uadżit) | ||||
| 20 | Sopdu (Sopdu) | Per-Sopdu (Soped, Saft al-Henna) | Sopdu, Chensit, Szesemtet |
Nomy Górnego Egiptu
| Nr | Herb | Nazwa | Stolica | Czczone bóstwa | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Ta-Seti (Łuk) | Abu (Elephantine, Gazirat al-Asuan) | Chnum, Satet | |||||
| Nubet (Ombos, Kom Ombo) | Horus, Sobek | |||||||
| 2 | Thes-Hor (Tron Horusa) | Dżeba (Apollonopolis Magna, Edfu) | Horus | |||||
| 3 | Ten | Nechen (Hierakonpolis, al-Kab) | Horus, Nechbet | |||||
| Junet (Latopolis, Esna) | Chnum, Neit | |||||||
| 4 | Waset | Waset (Diospolis Magna lub Teby, Karnak) | Amon, Mut, Chonsu, Montu, Buchis, Sobek | |||||
| 5 | Herui (Dwa Sokoły) | Gebtiu (Koptos, Qift) | ||||||
| 6 | Aa-ta (Krokodyl) | Junet (Tentyris, Dendera) | Hathor | |||||
| 7 | Seszesz (Sistrum) | Hut (Diospolis Parva, Hu) | Bat, Neftyda | |||||
| 8 | Abdżu (Wielka Ziemia) | Czeny (Tinis lub Tis, Girga) | Ozyrys | |||||
| Abdżu (Osiris, Abydos) | ||||||||
| 9 | Min | Apu (Chemmis lub Panopolis, Akhmim) | Min | |||||
| 10 | Wadżet (Kobra) | Dżeuka (Antaeopolis, Ifteh) | Set | |||||
| 11 | Set (Seth) | Szas-Hotep (Hypselis, Shutb) | Set | |||||
| 12 | Tu-ph (Żmija) | Hut-Sekhem-Senusret (Antaeopolis, Qaw al-Kebir) | Anti, Chnum | |||||
| 13 | Nedżefet Chentet | Sauti (Lykopolis, Asjut) | Apuaut, Anubis | |||||
| 14 | Nedżefet Pehetet | Kis (Cusae, al-Qusiya), Achet-aton | Hathor, Thot, Aton | |||||
| 15 | Un (Zając) | Chnumu (Hermopolis Magna, al-Ashmunayn) | Thot | |||||
| 16 | Meh-Mahetch (Oryks) | Hebenu (Theodosiopolis, Beni Hassan) | Paket, Chnum | |||||
| 17 | Anpu | Hardai (Cynopolis, al-Kais) | Anubis | |||||
| 18 | Sep | Teudżaj (Anchyronpolis, Kom al-Ahmar) | Anti, Sechmet | |||||
| 19 | Wab | Per-Medżet (Oksyrynchos, Al-Bahnasa) | Set | |||||
| 20 | Atef-Chent (Wawrzyn Górny) | Henen-Nesut (Herakleopolis Magna, Ihnasiyyah al-Madinah) | Harsafes | |||||
| 21 | Atef-Pehu (Wawrzyn Dolny) | Szedet (Krokodilopolis, później Arsinoe, Madinat al-Fayyum) | Sobek, Hathor | |||||
| 22 | Metenut | Tepihu (Afrodytopolis, Atfih) | Hathor |
Bibliografia
Przypisy
- ↑ W. Tyloch, Bliski Wschód, [w:] Historia starożytna. Red. M. Jaczynowska, wyd. 2. zm., Warszawa: WSiP, 1974, s. 13-14.
- 1 2 w nawiasach podano polskie tłumaczenie
- 1 2 w kolejności: nazwa egipska, w nawiasie – grecka i współczesna arabska
- ↑ stolica w okresie ptolemejskim
- ↑ stolica Górnego Egiptu w Okresie Predynastycznym, pierwsza stolica 3 nomu
- ↑ stolica 3 nomu po Nechen
- ↑ przez większą część Okresu Nowego Państwa stolica Egiptu
- ↑ stolica Egiptu w okresie panowania dwóch pierwszych dynastii