Misterium niedzielne
Autor

Tadeusz Gajcy

Tematyka

katastrofizm

Rodzaj dramatu

dramat właściwy

Data powstania

1943

Prapremiera

1957 / 2009

Wydanie oryginalne
Język

polski

Data wydania

1968

Wydawca

Wydawnictwo Literackie

Misterium niedzielne – dramat Tadeusza Gajcego z 1943 roku. Po raz pierwszy wystawiony na tradycyjnej scenie w 2009 roku w Katowicach. Tekst utworu autor odczytywał na konspiracyjnych wieczorach autorskich. Pierwodruk ukazał się dopiero po wojnie w 1968 roku.

Okoliczności powstania

Po wydaniu debiutanckiego tomiku – Widma w konspiracyjnej serii Biblioteka SiN-u w maju 1943 roku – Tadeusz Gajcy zrezygnował jesienią tegoż roku z pracy magazyniera w szwalni konfekcji damskiej „Baśka” przy ul. Marszałkowskiej 125 i całkowicie poświęcił się pisaniu, zaniedbując nawet studia. Ten płodny literacko czas zaowocował opowiadaniami Twarzą w noc (fragment), Cena i Paweł, początkiem powieści Trzy śmierci oraz utworami dramaturgicznymi, którymi były Misterium niedzielne (25 X 1943) oraz Homer i Orchidea.

Budowa i kwalifikacje genologiczne

Misterium niedzielne składa się z czterech widowisk przedzielonych Intermedium. Odwrotnie niż w tradycyjnym misterium Intermedium ma bardziej poważny i refleksyjny charakter, natomiast sceny (widowiska) są bardziej ludyczne. Tytuł utworu jest wyraźnym nawiązaniem do formy misterium, szczególnie popularnej w średniowieczu. Misterium niedzielne bywa jednak różnorako określane – jako utwór liryczny lub dramatyczny bądź jako gatunek z pogranicza: „poemat dramatyczny”, „groteska dramatyczna”, „misterium-buffo”, „antymisterium”, „dramat poetycki”, „widowisko poetyckie”, „śpiewogra”. Niemniej w utworze Gajcego można rzeczywiście odnaleźć zasadnicze cechy stosunkowo mało restrykcyjnego gatunku misterium:

  • szeregowa konstrukcja akcji dramatycznej;
  • cykliczność budowy;
  • mechaniczne łączenie scen i epizodów;
  • równorzędne traktowanie wszystkich postaci;
  • skłonność do mieszania kategorii komizmu i wzniosłości;
  • symultaniczna przestrzeń teatralna;
  • obraz historyczny znany widzom w znacznej części, budowany przy pomocy prostych, często umownych, środków;
  • fragmentaryczność.

Czas i miejsce akcji

Akcja widowisk dzieje się w niedzielę 1939 roku na jednym z placów Warszawy przed fikcyjnym, zbudowanym w stylu gotyckim, kościołem świętej Honoraty. Źródłem inspiracji Gajcego co do miejsca mogły być kawiarnia „Honoratka”, będąca miejscem spotkań działaczy niepodległościowych przed wybuchem powstania listopadowego (zamknięta po 1830 roku), lub druga brama cmentarza Powązkowskiego, zwana bramą św. Honoraty, w pobliżu której poeta mieszkał w dzieciństwie. Czas akcji Intermedium należałoby przenieść na kilkadziesiąt lat później, bowiem głównym bohaterem jest tu Tadeusz, sędziwy poeta, autor Misterium niedzielnego i Pamiętnika mojego życia – element autobiograficzny i nieziszczona antycypacja losów Tadeusza Gajcego. Ostatnia część utworu (Widowisko Czwarte) rozgrywa się w barze „Pod Cinzano”.

Bohaterowie

Bohaterowie indywidualni według kolejności pojawiania się na scenie:

  • Hipolit – starzec, żebrak, dziad kościelny, o jasnobłękitnych oczach (mają barwę wyblakłego szafiru) i widocznej w ruchach ręki zapowiedzi pięknej, długiej brody, braki w ubraniu rekompensuje czystością ubioru, podniesionym czołem i dostojnymi gestami
  • Żołnierz (jak się później okazuje – Antoni Leszcz), ułan
  • Dorożkarz Wieszczący – konkurujący z Hipolitem
  • Poeta – postępuje programowo według zasad sztuki dla sztuki, wygłasza monolog nie przewidziany przez autora „Misterium”,
  • Ksiądz w komży
  • Policjant Daniel Krzysztof Hubert Majewski – przedstawiciel władzy tzw. nadrzędnej, w sile wieku, w młodości zainteresowany astronomią i metafizyką pałeczki gumowej, w Boga nie wierzy); później opat i generał
  • Filozof)
  • Starzec, poeta Tadeusz – autor Misterium niedzielnego i Pamiętnika mojego życia
  • Anioł – smukły, faliste blond włosy, pięknie skrojone palto, pod którym skrywa skrzydła
  • Dziewczyna z tłumu, czyli Marysia Natchniona
  • Domorosły samouk z tłumu
  • Właściciel baru „Pod Cinzano”
  • Król Ludwik Dwudziesty (początkowo incognito)
  • Jarmarczny kuglarz
  • Delegat ludu

Bohater zbiorowy: przechodnie – tłum, pełniący rolę chóru.

Opinie i interpretacje

Groteskowy dramat „Misterium niedzielne", które poeta i krytyk literacki Andrzej Trzebiński ocenił jako „śmiech dziwaczności”, bywa uznawany za szydercze spojrzenie na rzeczywistość II RP – groteska połączona z surrealizmem. Zdaniem Stanisława Beresia utwór ten jest szczególnym eksperymentem, stanowiącym groteskowo-ironiczną wersję poetyckiego doświadczenia Gajcego. Przy tym badacz twórczości poety odrzuca uleganie (m.in. przez Martę Piwińską) złudnej sugestii poety, że ukazana w utworze wizja apokalipsy jest żartobliwą, niemalże sielską. Zdaniem Beresia dramat ukazuje triumf samozwańczych przywódców, pogoń za uznaniem, marzenia o potędze na progu katastrofy, pychę i manię wielkości. Jest rozprawą z Polską przedwrześniową. Utwór rozpatruje się jako dylemat między poddaniem się nieuchronności losu a walką ze światem niszczącym człowieka i jego dorobek. Dla Andrzeja Majczaka misterium Gajcego jest dziś rodzajem bolesnego, gorzkiego, choć momentami zabawnego seansu patriotycznego, narodowej szopki.

Inscenizacje

Uwagi

  1. 1 2 Brama znajdująca się przy ul. Powązkowskiej 14 została ufundowana w 1915 r. przez Mieczysława Landsberga na cześć zmarłej żony, Honoraty ze Zwolińskich. Imponujący kamienny posąg zaprojektowany przez Leopolda Wasilkowskiego z pozoru ma niewiele wspólnego ze św. Honoratą – przedstawia tzw. rycerza Bożego (miles Dei).
  2. ↑ Stałymi bywalcami kawiarni przy ulicy Miodowej 14 (oficyna Pałacu Chodkiewiczów) byli m.in. Maurycy Mochnacki, Seweryn Goszczyński, Piotr Wysocki i Ludwik Nabielak. Lokal cieszył się wielką popularnością i w latach 30. został owiany legendą.
  3. ↑ Nawiązanie do imienia Hipolit pojawia się również w ostatnim wierszu T. Gajcego: „Święty kucharz od Hipciego”.
  4. ↑ W didaskaliach Gajcy zaleca nawet, by nie próbować zagrania sztuki, jeśli nie znajdzie się aktor o odpowiednich oczech.
  5. Gajcy 1992 ↓, s. 54.

Przypisy

  1. 1 2 Gajcy 1992 ↓, s. 57.
  2. ↑ Gajcy 1992 ↓, s. 66.
  3. 1 2 Gajcy 1992 ↓, s. 55.
  4. ↑ Gajcy 1992 ↓, s. 84, 97, 105.
  5. ↑ Misterium niedzielne, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (sztuki). [dostęp 2022-11-27].
  6. 1 2 Czas fałszywych proroków. encyklopediateatru.pl, 2009-04-10. [dostęp 2022-11-27].
  7. 1 2 Misterium niedzielne. e-teatr.pl. [dostęp 2022-11-27].
  8. ↑ Bereś 1992 ↓, s. XI.
  9. 1 2 3 Gajcy 1992 ↓, s. 54.
  10. ↑ Gajcy 1968 ↓.
  11. ↑ "W pierścieniu śmierci" - biografia Tadeusza Gajcego. rp.pl, 2014-08-16. [dostęp 2020-08-20].
  12. ↑ Gajcy 1992 ↓, s. XI.
  13. 1 2 Bereś 1992 ↓, s. CIII.
  14. ↑ Bereś 1992 ↓, s. XCV.
  15. ↑ Bereś 1992 ↓, s. XCVI.
  16. ↑ Gajcy 1992 ↓, s. 106.
  17. ↑ Gajcy 1992 ↓, s. 72.
  18. ↑ Gajcy 1992 ↓, s. 64.
  19. ↑ Gajcy 1992 ↓, s. 68.
  20. ↑ Gajcy 1992 ↓, s. 78–79.
  21. ↑ Michał Płociński: Tadeusz Gajcy. Poeta niesłusznie zepchnięty w cień. rp.pl, 20014-08-16. [dostęp 2022-11-27].
  22. ↑ Bereś 1992 ↓, s. CXV.
  23. ↑ Bereś 1992 ↓, s. XCXVIII.
  24. ↑ Bereś 1992 ↓, s. XCXVIX.
  25. ↑ Brzozowski 1994 ↓, s. 231.
  26. ↑ ''Misterium niedzielne'' z 1957, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (przedstawienia). [dostęp 2022-11-27].
  27. ↑ ''Misterium niedzielne'' z 1969, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (przedstawienia). [dostęp 2022-11-27].
  28. ↑ ''Misterium niedzielne'' z 1971, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (przedstawienia). [dostęp 2022-11-27].
  29. ↑ Misterium niedzielne w bazie filmpolski.pl
  30. ↑ ''Misterium niedzielne'' z 2009, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (przedstawienia). [dostęp 2022-11-27].
  31. Tomasz Stachurski: Brama Św. Honoraty. treyst.pl, 2016-11-09. [dostęp 2022-11-27].
  32. Jan Wiśniewski: Kontrkulturowe kawiarnie Warszawy: Honoratka. publicystyka.ngo.pl, 2012-02-03. [dostęp 2022-11-27].
  33. „Honoratka”. greatcomposers.nifc.pl. [dostęp 2022-11-27].

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.