Michał Pałasz

Michał Pałasz w mundurze Związku Strzeleckiego (1932)
Data i miejsce urodzenia

24 września 1910
Olszanica

Data śmierci

12 maja 1992

Zawód, zajęcie

listonosz

Narodowość

polska

Rodzice

Andrzej, Katarzyna

Małżeństwo

Stefania

Dzieci

Marian

Odznaczenia

Michał Pałasz (ur. 24 września 1910 w Olszanicy, zm. 12 maja 1992) – polski listonosz, działacz społeczny i polityczny, uciekinier z egzekucji w lesie Hanusiska.

Życiorys

Urodził się 24 września 1910 w Olszanicy. Był synem Andrzeja i Katarzyny z domu Klimowicz. Miał brata Ignacego (1923-1963, podczas wojny żołnierz sił alianckich, m.in. kurier w Alpach, po wojnie na emigracji).

Od 1930 przez około pięć lat pracował w kopalni nafty Sztandar Nobel w Ropience. Uczył się w trzyletniej szkole rolniczej w Suchodole, którą ukończył w 1936. Był przodownikiem przysposobienia rolniczego, założycielem poletek doświadczalnych, współorganizował I Dożynki Rolnicze w Lesku, za co otrzymał nagrodę, przyznaną przez Lwowską Izbę Rolniczą. Od 1937 pracował jako listonosz wiejski, przynależny do agencji pocztowej w Woli Michowej w rejonie przygranicznym. Po zajęciu przez III Rzeszę niemiecką Czechosłowacji w 1938, ta placówka pocztowa została ewakuowana, po czym zorganizowana w kopalni naftowej w Ropience. Od 1932 do 1939 był także komendantem Związku Strzeleckiego w Olszanicy.

Podczas II wojny światowej i trwającej okupacji niemieckiej w 1942 przystąpił do Armii Krajowej i funkcjonował pod pseudonimem „Lis”, działając w placówce w Czarnej. W jego domu zainicjowano działalność miejscowej komórki podziemia oraz odbywały się tam spotkania decyzyjne w zakresie akcji dywersyjnych. W połowie czerwca 1944 został aresztowany podczas przenoszenia informacji na poczcie w Ropience przez SS-mannów Johanna Bäckera i Leo Humeniuka. Początkowo był przetrzymywany w więzieniu w Ustrzykach Dolnych, a po kilku tygodniach został przewieziony do Sanoka. Podczas przesłuchań był torturowany przez Johanna Bäckera, doznając m.in. zmiażdżenia dolnej szczęki i tracąc z niej wszystkie zęby. 10 lipca 1944 został osadzony w sanockim więzieniu. Trafił do celi nr 32 i został zapisany pod numerem 882 w ewidencyjnej księdze więźniów.

Nocą 26/27 lipca 1944 wraz z grupą 35 osób (w tym wszyscy osadzeni w celi nr 32, w której umieszczono więźniów politycznych) został wyprowadzony na dziedziniec więzienny, po czym przewieziony w drugim samochodzie ciężarowym do lasu określanego „Hanusiska”, leżącym za Zagórzem na obszarze Zasławia przy drodze wiodącej w kierunku wschodnim w stronę Leska. Transport zatrzymał się na łące po prawej stronie szosy, naprzeciw cegielni. Następnie więźniów, skutych w parach za ręce i nogi oraz otoczonych kordonem funkcjonariuszy, wprowadzono w głąb leśnego parowu. Tam ofiary były zaprowadzane parami na skraj uprzednio wykopanego dołu (według jednej wersji o kształcie kwadratowym, według innej o wymiarze 7 x 3 m) i zabijane strzałami z broni palnej krótkiej w tył głowy. W momencie dotarcia na miejsce drugiej ciężarówki ze skazańcami, w tym z Michalem Pałaszem, kończyła się egzekucja grupy z pierwszej ciężarówki. W chwili gdy egzekutorowi zabrakło amunicji w broni podczas próby zastrzelenia Stanisława Sawińskiego i konieczne stało się przeładowanie, sparowany wraz z nim Michał Pałasz, wykorzystał chwilę, gdy wykonujący wówczas strzały podał Johannowi Bäckerowi broń do ponownego załadowania, a sam rozkuł parze skazańców ręce i nogi. Pałasz przeskoczył przez wypełniony już do połowy ciałami dół, przekoziołkował przez nasyp na jego brzegu, po czym pobiegł pomiędzy drzewami w lesie, uciekając z miejsca egzekucji. Oprawcy nie byli w stanie od razu zareagować otwarciem ognia w kierunku zbiega, jako że groziłoby to trafieniem obstawy stojącej wokół miejsca egzekucji. Pomimo ostrzelania uciekającego zdołał on zbiec. Następnie ukrywał się w Rudence u rodziny Stram. W tym czasie Niemcy wkroczyli do jego domu rodzinnego, zaś od rzuconego przez nich granatu do piwnicy śmierć ponieśli brat Michała (21-letni Karol) i siostra jego żony (13-letnia Janina).

Do egzekucji w Hanusiskach byli przeznaczeni również współpracownicy Pałasza z konspiracji: Wilhelm Bilik (technik kolejowy z Ustrzyk Dolnych, ps. „Góral”; zbiegł z dziedzińca więziennego przed transportem na miejsce zbrodni) oraz Józef Wilk (sekretarz nadleśnictwa z Berehów Dolnych, ps. „Dzik”, zamordowany w Hanusiskach).

Po wojnie Michał Pałasz nadal pracował na poczcie. W 1949 został członkiem Związku Zawodowych Pracowników Poczt i Telekomunikacji w Polsce. Udzielał się społecznie. Zasiadał w Radzie Narodowej w Olszanicy. Przyczynił się do powstania tam Straży Pożarnej, remizy, ośrodka zdrowia. Był organizatorem festynów, dożynek itp.. Samodzielnie dokonał fundacji odnowionego Pomnika Konstytucji 3 Maja. W grudniu 1980 i w styczniu 1981 wraz z synem Marianem oraz ok. 60 osobami współorganizował strajk okupacyjny, później w Rzeszowie był członkiem Komitetu Strajkowego Rolników. Po przeszło 50 dniach strajku 20 lutego 1981 jako przedstawiciel Komitetu Strajkowego podpisał porozumienie rzeszowsko-ustrzyckie.

Uczestniczył w uroczystościach rocznicowych w Hanusiskach. Dzięki jego relacji odtworzono przebieg zdarzeń poprzedzających (np. osadzenie w więzieniu) oraz samej egzekucji. W połowie lat 80. ufundował kapliczkę wotywną, ustanowioną na drzewie nieopodal miejsca egzekucji, którą nazwał Wotum Wdzięczności Matce Najświętszej, Królowej Polski, Nieba i Ziemi, za uratowanie mnie życia podczas Rozstrzeliwania Więźniów. W jej wnętrzu umieścił swoją relację z egzekucji i dziękczynienie Matce Boskiej za uratowanie mu wówczas życia.

Przed 1944 miał żonę i dziecko. Jego synem jest Marian Henryk Pałasz. Michał Pałasz zmarł 12 maja 1992.

Odznaczenia

Uwagi

  1. ↑ Stanisław Sawiński został uprzednio osadzony w więzieniu tego samego dnia co Michał Pałasz, tj. 10 lipca 1944.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Marian Henryk Pałasz. Wspomnienia – pamięć i przeszłość – Marian Pałasz. „Rocznik Ustrzycki”. Tom II, 2017.
  2. 1 2 3 4 5 Brygidyn. San 1992 ↓, s. 159.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 Cyran 1976 ↓, s. 84.
  4. 1 2 3 4 5 6 Cyran, Rachwał 1979 ↓, s. 52.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 Witold Szymczyk. Możemy im dać tylko pamięć. „Nowiny”. Nr 346, s. 5, 16 grudnia 1973.
  6. ↑ Andrunik. ZBoWiD 1986 ↓, s. 75, 76.
  7. ↑ Józef Ząbkiewicz. 44 lata temu Wolność wkraczała do Sanoka. „Gazeta Sanocka – Autosan”. Nr 23 (458), s. 1-2, 10-20 sierpnia 1988.
  8. 1 2 3 4 5 Cyran, Rachwał 1979 ↓, s. 53.
  9. 1 2 3 Kowalski. Eksterminacja 1987 ↓, s. 43.
  10. ↑ Andrunik. ZBoWiD 1986 ↓, s. 75.
  11. 1 2 3 4 5 Michał Pałasz. Tak było. To Matka Boża uratowała mi życie... (relacja Michała Pałasza z 1985). „Tygodnik Sanocki”. Nr 40 (1089), s. 11, 12 października 2012.
  12. 1 2 Cyran 1976 ↓, s. 83, 84.
  13. ↑ Cyran, Rachwał 1979 ↓, s. 52, 53.
  14. 1 2 3 Krystyna Chowaniec: To była ostatnia z większych egzekucji więźniów sanockiego więzienia. Mija 74 lata. esanok.pl, 2018-04-07. [dostęp 2019-06-19].
  15. ↑ Cyran 1976 ↓, s. 83.
  16. ↑ Leśnicy, którzy ponieśli śmierć w latach wojny i prześladowań w okresie 1938-1949 na terenie Małopolski Wschodniej i powojennej Rzeszowszczyzny. krosno.lasy.gov.pl. s. 66, 69. [dostęp 2019-06-19].
  17. ↑ Edward Marszałek. Leśne mogiły. „Kurier Błażowski”. Nr 129, s. 68, Listopad / grudzień 2012. Gmina Błażowa. ISSN 1234-2300.
  18. ↑ Kalendarium luty 1981. encysol.pl. [dostęp 2019-06-19].
  19. ↑ Cyran, Rachwał 1979 ↓, s. 52-53.
  20. ↑ M.P. z 2016 r. poz. 876.
  21. ↑ M.P. z 2008 r. nr 68, poz. 604.
  22. ↑ Odznaczeni za zasługi dla Rzeczypospolitej. prezydent.pl, 2008-12-18. [dostęp 2019-06-19].
  23. ↑ Na podstawie fotografii portretowej.

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.