Melancholik
Autor

Wojciech Weiss

Rodzaj

portret

Data powstania

1898

Medium

olej na płótnie

Wymiary

128 × 65,5 cm

Miejsce przechowywania
Miejscowość

Kraków

Lokalizacja

Muzeum Narodowe

Melancholik (znany także pod tytułem Totenmesse, Portret Antoniego Procajłowicza) – obraz Wojciecha Weissa wykonany w technice olejnej w 1898 roku. Obraz znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie i jest prezentowany w Galerii Sztuki Polskiej XX i XXI wieku.

Historia

Melancholik został namalowany wiosną 1898 roku przez absolwenta krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych, Wojciecha Weissa. Do obrazu pozował artyście jego przyjaciel i kolega ze studiów, Antoni Procjałowicz, który wówczas chorował. Tytuł melancholika nadał niezamierzenie profesor SSP, Jan Stanisławski, który oglądając obraz po raz pierwszy, powiedział do Weissa: No, da nam pan tego melancholika na wystawę <<Sztuki>>. Melancholik, Modelka i Studium młodego artysty zostały zaprezentowane pośród prac wybitnych pedagogów i uznanych artystów na II przeglądzie prac Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka” w czerwcu 1898 roku. Był to debiut wystawienniczy Wojciecha Weissa, który zdobył uznanie i pozytywne recenzje krytyków. W 1970 roku Muzeum Narodowe w Krakowie zakupiło obraz od Marii Krupskiej.

Opis

Obraz przedstawia siedzącego mężczyznę na tle dekoracyjnej draperii. Mężczyzna z opuszczoną głową na piersi i zmarszczonym czołem spogląda w nieokreśloną przestrzeń. Ramiona układa wzdłuż ciała, niezgrabnie składając ręce na kolanach. Ubrany jest w ozdobną koszulę, ciemną kamizelkę i marynarkę z wpiętym do butonierki mleczem o długiej łodydze. Na dekoracyjną tkaninę pada cień głowy mężczyzny w kształcie ludzkiej czaszki. W lewym górnym rogu obrazu znajduje się sygnatura artysty i napis Totenmesse, wywodzący się z języka niemieckiego i oznaczający mszę żałobną.

Analiza

Melancholik jest często porównywany do innego obrazu artysty, Studenta z 1897 roku. Obrazy te łączy podobny sposób kadrowania i układ kompozycyjny – poza oraz ułożenie rąk i głowy postaci. Podobnie jak w przypadku Studenta artysta przedstawia młodego mężczyznę bliżej prawej krawędzi obrazu, ukośnie do widza, uwydatniając tym samym jego lewy profil. Mężczyźni siedzący w odosobnieniu patrzą przed siebie, unikając kontaktu wzrokowego z widzem. To, co wyróżnia oba portrety, to sposób, w jaki skomponowano tło. Weiss przedstawił studenta na dworze w otoczeniu kwiatów, natomiast Antoniego w pracowni na tle tkaniny ozdobionej motywem floralnym.

Gama kolorystyczna Melancholika jest zgaszona i monotonna. W obrazie dominuje czerń i tony zielonoszare. Ciemna sylwetka mężczyzny kontrastuje z jasnym odcieniem tkaniny. Artysta wydobywa światłocieniem głowę i dłonie mężczyzny oraz wpięty w marynarkę kwiat.

Interpretacja

W literaturze badacze dostrzegają związki między Melancholikiem a prozą Stanisława Przybyszewskiego. Napis Totenmesse interpretuje się często jako aluzję literacką do poematu z 1893 roku o tym samym tytule. Wiesław Juszczak zauważa, że polski przekład tego utworu pojawił się dopiero po powstaniu obrazu, a sam Przybyszewski przybył do Krakowa we wrześniu 1898 roku. Możliwe, że artysta znał utwór z artykułów ukazujących się w lokalnej i ogólnopolskiej prasie, w których pisano o Totenmesse i jego autorze. Nie wiadomo także, czy napis na obrazie był od początku zamierzony i powstał w trakcie malowania, czy tuż przed warszawską wystawą lub po niej.

Wiesław Juszczak opisuje Melancholika jako „utajony portret” i klasyfikuje go do nurtu protoekspresjonizmu. Postać Antoniego Procajłowicza stanowi alegorię melancholii. Alegoryczność przejawia się w tytule obrazu, który nie zdradza ani gatunku, ani tożsamości pozującego. W obrazie mężczyzna nie reprezentuje siebie, lecz melancholika pogrążonego we własnych myślach i wnętrzu. Zrezygnowany układ rąk, opuszczona głowa i melancholijny wyraz twarzy przypisuje się przygnębieniu i apatii mężczyzny spowodowanej chorobą. Nastrój grozy potęguje cień w kształcie czaszki padający na tkaninę tuż przy głowie. W kontraście pozostaje zdobiący lewą pierś mlecz o intensywnej barwie, symbolizujący siłę i wolę życia.

Model postaci odosobnionej i zadumanej jest kontynuowany w późniejszej twórczości Wojciecha Weissa, w portretach Katarzyny Krassowskiej (1912), Emilii Florkowej (1916), żony artysty (1920), Feli z kwiatkiem (1920) oraz Helenki w kolorowym stroju (1927-1928).

Wystawy

Melancholik pojawiał się na polskich i zagranicznych wystawach poświęconych twórczości Wojciecha Weissa i sztuce przełomu XIX i XX wieku. Oto wybrane przykłady to:

Przypisy

  1. 1 2 3 Melancholik [online], Zbiory Cyfrowe MNK [dostęp 2024-04-30] (pol. • ang.), autorką opisu jest Wacława Milewska.
  2. 1 2 3 Juszczak 1979 ↓, s. 47.
  3. 1 2 3 4 5 Kossowska i Kossowski 2011 ↓, s. 168.
  4. 1 2 Weissowa i Weiss 1976 ↓, s. 23.
  5. 1 2 Katalog II. wystawy Towarzystwa Artystów Polskich "Sztuka" : 3 czerwca - 3 lipca (Kraków, Sukiennice) [online], Biblioteka Cyfrowa MNK [dostęp 2024-04-30] (pol.).
  6. ↑ Ławniczakowa 1977 ↓, s. 28.
  7. ↑ Kossowski 2006 ↓, s. 19-20.
  8. ↑ Kluszczyński 2018 ↓, s. 142.
  9. ↑ Juszczak 1979 ↓, s. 49.
  10. ↑ Ławniczakowa 1977 ↓, s. 28-29.
  11. ↑ Ławniczakowa 1977 ↓, s. 78.
  12. ↑ Chmielewska 2012 ↓, s. 306.
  13. 1 2 3 4 5 Milewska 2011 ↓, s. 28.
  14. 1 2 3 4 5 6 7 8 Ławniczakowa 1977 ↓, s. 29.
  15. ↑ Juszczak 1979 ↓, s. 58.
  16. ↑ Juszczak 1979 ↓, s. 61.
  17. ↑ Kossowski 2006 ↓, s. 18.
  18. ↑ Juszczak 1979 ↓, s. 50.
  19. ↑ Krzysztofowicz-Kozakowska 1997 ↓, s. 45.
  20. 1 2 Agata Dobosz, Melancholik [online], Niezła Sztuka, 30 grudnia 2021 [dostęp 2024-04-30] (pol.).
  21. ↑ Juszczak 1979 ↓, s. 50-51, 62.
  22. ↑ Juszczak 1979 ↓, s. 51.
  23. ↑ Juszczak 1976 ↓, s. 6.
  24. 1 2 Ławniczakowa 1977 ↓, s. 30.
  25. ↑ Juszczak 1979 ↓, s. 52-53.
  26. ↑ Juszczak 1979 ↓, s. 52.
  27. ↑ Kossowski 1996 ↓, s. 23.
  28. ↑ Kossowski 2006 ↓, s. 72.

Bibliografia

  • Katarzyna A. Chmielewska (red.), Muzeum Narodowe w Krakowie i kolekcja książąt Czartoryskich, Warszawa 2012, ISBN 978-83-213-4554-3 (pol.).
  • Agata Dobosz, Melancholik [online], Niezła Sztuka, 30 grudnia 2021 [dostęp 2024-04-30] (pol.).
  • Wiesław Juszczak, Młody Weiss, Warszawa 1979 (pol.).
  • Wiesław Juszczak, Przedmowa, [w:] Aneri Irena Weissowa, Stanisław Weiss, Szkicownik Wojciecha Weissa, Kraków 1976, s. 5-8 (pol.).
  • Katalog II. wystawy Towarzystwa Artystów Polskich "Sztuka" : 3 czerwca - 3 lipca (Kraków, Sukiennice) [online], Biblioteka Cyfrowa MNK [dostęp 2024-04-30] (pol.).
  • Ryszard Jeremi Kluszczyński, Od Malczewskiego do Wyspiańskiego. Malarze Młodej Polski, Kraków 2018, ISBN 978-83-7447-503-7 (pol.).
  • Irena Kossowska, Łukasz Kossowski, Malarstwo polskie. Symbolizm i Młoda Polska, Warszawa 2011, ISBN 978-83-213-4597-0 (pol.).
  • Łukasz Kossowski, Totenmesse, [w:] Piotr Paszkiewicz (red.), Totenmesse. Modernism in the Culture of Northern and Central Europe, Warszawa 1996, s. 17-25, ISBN 978-83-85938-81-1 (ang.).
  • Łukasz Kossowski, Wojciech Weiss (1875-1950), Warszawa 2006 (Ludzie. Czasy. Dzieła), ISBN 83-7477-061-9 (pol.).
  • Stefania Krzysztofowicz-Kozakowska, Ruch artystyczny końca wieku. Od narodowego romantyzmu do Młodej Polski, [w:] Marcin Jasionowicz (red.), Młoda Polska: 1890-1920, Bruksela 1997, s. 31-48, ISBN 83-87312-02-9 (pol.).
  • Agnieszka Ławniczakowa (red.), Wojciech Weiss 1875-1950. Wystawa monograficzna, Poznań 1977 (pol. • ang.).
  • Wacława Milewska, Melancholik, [w:] Martyna Orczykowska (red.), Galeria sztuki polskiej XX wieku. Muzeum Narodowe w Krakowie. Przewodnik, Kraków 2011, s. 28, ISBN 978-83-7581-062-2 (pol.).
  • Aneri Irena Weissowa, Stanisław Weiss, Szkicownik Wojciecha Weissa, Kraków 1976 (pol.), autorem przemowy jest Wiesław Juszczak.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.