Maria Ludwika Czartoryska

Ślepowron
Rodzina

Krasińscy herbu Ślepowron

Data i miejsce urodzenia

24 marca 1883
Warszawa

Data i miejsce śmierci

23 stycznia 1958
Cannes

Ojciec

Ludwik Józef Krasiński

Matka

Magdalena Zawisza-Kierżgajło

Mąż

Adam Ludwik Czartoryski

Dzieci

Małgorzata Izabella Czartoryska
Izabella Czartoryska
Elżbieta Czartoryska
Augustyn Józef Czartoryski
Anna Maria Czartoryska
Władysław Czartoryski
Teresa Czartoryska
Ludwik Czartoryski

Maria Ludwika Joanna Józefa z hrabiów Krasińskich księżna Czartoryska (ur. 24 marca 1883 w Warszawie, zm. 23 stycznia 1958 w Cannes) – księżna polska z rodu Krasińskich herbu Ślepowron, córka Ludwika Józefa Krasińskiego i Magdaleny Zawisza-Kierżgajło.

Dzieciństwo

Dzieciństwo spędziła w Krasnem, w pałacu otoczonym dużym parkiem, ponadto w Warszawie w domu rodzinnym przy ul. Kredytowej 12 (wówczas Erywańskiej) oraz w Rohatynie na Ukrainie.

Majątek

Jako jedyne dziecko odziedziczyła ogromny spadek po ojcu obejmujący: majątek w Krasnem i okolicach składający się z 3200 ha ziemi rolnej, cukrowni, młynu oraz placów i zakładów w Ciechanowie; stadninę koni wyścigowych w Krasnem; wiele kamienic na dawnej jurydyce Krasińskich w centrum Warszawy (na Krakowskim Przedmieściu, Okólniku, Foksalu, Ordynackiej, Kredytowej, Szczyglej i Królewskiej); Dolinę Ojcowską – 750 ha lasu, 300 ha roli, zakłady zdrowotne, pstrągarnię, wille i ruiny zamku; majątek w Rohatynie (obecnie na Ukrainie), obejmujący pałac i park oraz 1320 ha lasu, 80 ha roli i młyn; majątki na Lubelszczyźnie, m.in. 2980 ha lasu i tartak w Suchem, 2250 ha lasu oraz 200 ha roli i stawów w Gułowie, 1000 ha lasu w Osmolicach, i mniejsze obszary lasu w Dębowicy, Krasinku i Żulinie; 1050 ha lasu w Magnuszewie, jak również kilka fabryk i przedsiębiorstw przemysłowych oraz kapitałów na hipotekach ziemskich i miejskich, posiadłości i kopalnie asfaltu „Skrip” na wyspie Brazza w Austrii; posiadłości: Manopello i Lettomanopello we Włoszech z kopalniami asfaltu położone w prowincji Chiesi.

Jej matka, Maria Magdalena, odziedziczyła po ojcu majątek na Białorusi, m.in. Żarnówkę (obecnie w posiadaniu prezydenta Białorusi), i spory majątek po drugim mężu, Mikołaju Radziwille. Ten majątek częściowo został przekazany Marii Ludwice i jej dzieciom, ponieważ Maria Magdalena Radziwiłłowa opuściła kraj i zamieszkała we Fryburgu w Szwajcarii.

Maria Ludwika wniosła ogromny posag swemu mężowi, Adamowi Ludwikowi Czartoryskiemu. Pomógł utrzymać historycznie ważny, lecz finansowo podupadający majątek: Hôtel Lambert w Paryżu; ordynację sieniawską, składającą się z pałacu i majątku ziemskiego w Sieniawie, które miały utrzymać Muzeum i Bibliotekę Czartoryskich w Krakowie; ordynację gołuchowską, składającą się z majątku ziemskiego, który miał utrzymać zamek i muzeum w Gołuchowie.

Poza majątkiem nieruchomym Maria Ludwika posiadała po Krasińskich, Zawiszach i Radziwiłłach znaczne zbiory pamiątek historycznych i dzieł sztuki, które złożyła w depozyt w Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.

Dbała o rodowe majątki. W latach 1902–1907 z inicjatywy księżnej przebudowano park w Krasnem oraz neogotycką wieżę przybramną. W latach 1912–1914 księżna zdecydowała się na zabezpieczenie wieży zamku w Ojcowie połączone z częściową nadbudową oraz urządzeniem we wnętrzu muzeum. W 1935 staraniem księżnej odbudowano górną część wieży i wzmocniono mury przy bramie wjazdowej. Rozpoczęto wykopaliska na terenie dawnej kaplicy zamkowej i budynku mieszkalnego.

W czasie I wojny światowej, gdy mąż jako poddany austriacki przebył na froncie, zarządzała całym majątkiem. Zbiory muzealne wywiozła z Krakowa do Drezna.

Działalność społeczna

Wspominano ją jako oszczędną, ale hojną dla ubogich i chorych. Wspomagała wiele instytucji dobroczynnych, przyczyniła się do odbudowy kilku kościołów. Księstwo Czartoryscy przekazali dom na Nowolipkach w Warszawie z przeznaczeniem na ochronkę i szkołę. W Krasnem Czartoryska urządziła dom dla starców, zlokalizowany w jednym z budynków przeznaczonych dla służby dworskiej. W latach 1910–1915 dom mieszkalny dla pracowników stadniny w Krasnem zaadaptowano na ochronkę dla osieroconych dzieci. Księżna sprowadziła siostry szarytki, które miały opiekować się potrzebującymi. Nieodpłatnie przekazała drewno na budowę budynku gimnazjum i szkoły powszechnej w Przasnyszu (obecne Liceum Ogólnokształcące im. KEN). Przekazywała ziemię pod budowę szkół, fundowała mundurki dla uczniów i uczennic szkół w pobliżu swoich majątków, zainspirowała powstanie OSP w Krasnem. Wykupiła ponad 50% akcji cukrowni „Krasiniec”, by zapobiec jej zamknięciu.

Małżeństwo i dzieci

31 sierpnia 1901 poślubiła w Warszawie księcia Adama Ludwika Czartoryskiego. Miała z nim ośmioro dzieci:

Jej mąż zaczął chorować w latach 30. XX w. (zmarł w 1937) i w związku z tym Maria Ludwika objęła pieczę nad całym majątkiem, w tym majątkiem w Gołuchowie, który po ukończeniu 24 roku życia miał przejąć syn Władysław.

II wojna światowa

Wybuch wojny zastał Marię Ludwikę w Rohatynie, dokąd lubiła jeździć późnym latem i na początku jesieni, i stamtąd musiała uciekać przed wkraczającymi po 17 września wojskami sowieckimi. Drugiemu jej synowi, Władysławowi, nie udało się na czas uciec, i został zesłany na Syberię (skąd się wydostał z Armią Andersa). Maria spędziła większość wojny w Warszawie z dwoma najmłodszymi dziećmi, Teresą i Ludwikiem. Podczas powstania warszawskiego Teresa pracowała jako pielęgniarka, a Ludwik walczył w szeregach AK i zginął na Dolnym Mokotowie. Małgorzata już nie żyła, Elżbieta (Iza) zdołała wyjechać do Włoch i dalej do Francji, potem do rodziny w Brazylii (wraz z Jolantą). Augustyn dzięki wpływom żony udał się do Hiszpanii.

Przed wojną Maria Ludwika zabezpieczyła jak mogła najcenniejsze obiekty ze zbiorów gołuchowskich (których w imieniu nieletniego Władysława była kuratorką), wywożąc je do Warszawy. Zamurowała je w piwnicy domu przy Kredytowej 12, jednak Niemcy jednak zorientowali się, że to ona musiała je wywieźć z majątku. Wydała skarby pod groźbą wysłania z najmłodszymi dziećmi do obozu koncentracyjnego. Skarby zostały przeniesione do Muzeum Narodowego w Warszawie, skąd wywieziono je do Niemiec. Zbiory krakowskie już po śmierci Adama Ludwika przeszły na następnego ordynata, Augustyna.

Po wojnie

Po 1945 Maria Ludwika starała się zabezpieczyć pozostałości majątku. Udało się utrzymać zasadę własności Muzeum i Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, ale państwo objęło je opieką. Maria Ludwika wyznaczyła kuzyna męża, Włodzimierza Czartoryskiego, na kuratora właściciela, którym był wtedy nieletni syn Augustyna, Adam Karol, mieszkający w Hiszpanii.

Starała się utrzymać własność kamienic w Warszawie, szczególnie kamienicę w stylu eklektycznym na rogu Krakowskiego Przedmieścia i ul. Królewskiej, która cudem ocalała. Władze miasta jednak ją rozebrały (na jej miejscu powstał w latach 50. XX w. budynek wojskowy).

W 1947 zdecydowała się wyjechać z kraju. Przebywała częściowo w Paryżu, gdzie mąż córki Elżbiety (Izy) Stefan Zamoyski zajął się renowacją i wynajęciem zdewastowanego Hotelu Lambert, częściowo u matki we Fryburgu, a najwięcej w willi na Lazurowym Wybrzeżu, którą nabyła jeszcze w latach dwudziestych XX w. Tam zmarła.

W 2018 jej szczątki sprowadzono zza granicy i złożono w rodowej krypcie Czartoryskich w Sieniawie.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 Maria Weronika Kmoch, Maria Ludwika Joanna Józefa z Krasińskich Czartoryska (1883–1958) i jej działalność w regionie, „Krasnosielcki Zeszyt Historyczny”, 10 (38–41), 2019, s. 102–107 [dostęp 2021-03-28] (ang.).
  2. 1 2 Ludwika Maria hr. Korwin-Krasińska z Krasnego h. Ślepowron (Korwin) [online], Sejm-Wielki.pl [dostęp 2021-03-28].
  3. ↑ Beata Woźniak, Ślub jak z bajki. Maria Ludwika Krasińska i Adam Ludwik Czartoryski, „Gazeta Opinogórska” (2 (84)), 2017, s. 12–13.
  4. ↑ O. Łatyszonek, A.A. Zięba, Radziwiłłowa z Zawiszów 1 v. Krasińska Maria Magdalena, „Polski Słownik Biograficzny”, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1987, s. 398–399.
  5. 1 2 M. Groda-Kowalska, E. Rodacka, Mezaliansowa Myszka. Opowieść Marii Grody-Kowalskiej, córki księżniczki Teresy Czartoryskiej, Poznań 2021.
  6. ↑ M. Petsch, Dzieje budowlane rezydencji w Krasnem, „Mazowsze”, 6 (11), 1998, s. 148–149.
  7. ↑ Zamek królewski w Ojcowie [online], www.zamkipolskie.com [dostęp 2021-10-24].
  8. ↑ D. Ziarkowski, Próby restauracji wieży zamku w Ojcowie w końcu XIX wieku oraz w latach 1912–1914, „Prądnik. Prace i Materiały Muzeum im. prof. Władysława Szafera”, 25, 2015, s. 223–224, 232–237.
  9. 1 2 3 4 Róża Kąsinowska, Gołuchów. Rezydencja magnacka w świetle źródeł, wyd. 3, Gołuchów 2011.
  10. ↑ Marian Kukiel, Czartoryski Adam Ludwik, „Polski Słownik Biograficzny”, 4, Kraków 1938, s. 270.
  11. ↑ I. Rajca-Pisz, Stadnina Koni Krasne. 150 lat tradycji hodowli koni pełnej krwi, Krasne 2007.
  12. ↑ Warto Pamiętać [online] [dostęp 2021-10-24].
  13. ↑ Maria Weronika Kmoch, MAŁA OJCZYZNA: Gdy Stanisław Wojciechowski gimnazjum i szkołę rolniczą w Przasnyszu otwierał... [online] [dostęp 2021-10-24].
  14. ↑ Janusz Szczepański, Cukrownia „Krasiniec” 1866–1996, Ciechanów 1997, s. 71.
  15. 1 2 3 Beata Woźniak, Koleje losów rodziny Czartoryskich, „Gazeta Opinogórska” (1 (87)), 2018, s. 11–13.
  16. ↑ Barbara Polak, Odzyskać zagrabione. Z Wojciechem Kowalskim i Agnieszką Łuczak rozmawia Barbara Polak, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” (3 (74)), 2007, s. 15.
  17. 1 2 Jerzy Waldorff, Czarne owce dla Apolla, Kraków–Wrocław 1984.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.