Manipuł (łac. mǎnǐpŭlŭs, od łac. mǎnŭs – ręka) – jednostka taktyczna armii rzymskiej, złożona z dwóch centurii.

Nazwę tę wywodzono od znaku bojowego jednostki (signum), którym początkowo była wiązka siana zatknięta na ostrzu włóczni, później zastąpiona metalową wiązką liści albo znakiem ręki w postaci otwartej dłoni.

Jako ugrupowanie taktyczne manipuł powstał w okresie wojen toczonych przez Rzymian z Samnitami. Stanowił najmniejszą jednostkę złożoną zasadniczo ze 120 ludzi, zorganizowanych w 2 centurie po 60 mężczyzn, wskutek czego ówczesny legion w taktycznym działaniu składał się z 30 manipułów. W boju manipuł występował w 3 rzędach w układzie rombowym, od czego stworzono określenie specyficznego szyku bojowego legionów rzymskich.

Szyk manipularny (quincunx) tworzyli ustawieni w trzech rzędach legioniści (reforma kamilliańska). Formacja ta miała kształt szachownicy, nie tworząc zwartej linii frontowej (jak np. falangi armii hellenistycznych), i takie rozstawienie manipułów umożliwiało szybkie wycofywanie zmęczonych walką żołnierzy poza szeregi w dalszych liniach, a także wycofanie lekkozbrojnych po wykonaniu ich zadania. W pierwszym szeregu stali najsłabsi, najmłodsi i jednocześnie najmniej doświadczeni żołnierze zwani hastati (od hasta – włócznia, choć wbrew nazwie nie nosili włóczni), uzbrojeni w krótkie miecze oraz cięższe oszczepy zwane pilum. Drugi szereg stanowili starsi, lepiej uzbrojeni principes (od "princeps" – pierwszy), a ostatni – najstarsi i najbardziej doświadczeni triarii (dosł. trzeciorzędni), wyposażeni w ciężkie włócznie hasta i traktowani jako ostateczna rezerwa.

Najpierw do walki przystępowali hastati, potem – jeśli ich atak zawiódł, atakowali principes. Jeśli tylko ataki dwóch pierwszych szeregów zawiodły, do walki wyruszali triarii. Skrzydła piechoty osłaniała kawaleria. Na czele manipułu stało dwóch centurionów: pierwszy nazywał się prior, a drugi posterior. Prior pochodził z wyboru żołnierzy danego manipułu, natomiast posterior był mianowany przez niego. Mimo że w okresie republikańskim manipuł formalnie podzielony był na 2 centurie dowodzone przez setników (centurionów), nie miały one statusu samodzielnej jednostki. Niższej rangi podkomendnymi byli optio (dosł. „lepszy”) i tesserarius. Rozkazy za pomocą rogu przekazywał trębacz (cornicen). Kierunek marszu bądź ataku wskazywał chorąży niosący znak na drzewcu (signifer, od signum – znak i fero – niosę). W zależności od kategorii żołnierza manipuły liczyły od 60 ludzi (triarii) do 120–160 (principes i hastati).

Reformy Mariusza pod koniec II wieku p.n.e. zmieniły rolę manipułów w armii. Trzy manipuły (6 centurii) tworzyły kohortę, która odtąd stała się podstawową jednostką taktyczną, podczas gdy manipuły jako jednostka operacyjna utraciły istotne znaczenie na polu walki. Liczbę żołnierzy w nich zrównano, a podział na uzbrojonych teraz jednakowo (miecz i pilum) hastati, principes i triarii też przestał mieć znaczenie poza hierarchizacją rang centurionów. Najwyższe stanowisko w kohorcie miał prior manipułu triarii, najniższe – hastati; prior był zawsze wyższy rangą od posteriora. Najwyższym rangą centurionem w legionie był tzw. primipilus, czyli prior manipułu triarii w pierwszej kohorcie. Manipuły jako pododdziały nadal stanowiły część legionu zdolną samodzielnie działać i wykonywać określone zadania na szczeblu taktycznym, lecz skuteczniejszą i częściej wykorzystywaną jednostką w jego składzie była już kohorta.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

• Peter Connolly: Grecja i Rzym na wojnie. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2021, ISBN 978-83-8178-708-6
• Zdzisław Żygulski jun.: Broń starożytna. Grecja – Rzym – Galia – Germania. Warszawa: KAW, 1998, ISBN 83-03-03702-1
• Jean-Claude Fredouille: Słownik cywilizacji rzymskiej. Wyd. 2. Katowice: „Książnica”, 2006, ISBN 978-83-7132-853-4
• Mała encyklopedia kultury antycznej A–Z (pod red. Z. Piszczka). Wyd. 5. Warszawa: PWN, 1983, ISBN 83-010-3529-3