Lira

Lira
lyra, lira antyczna, lira klasyczna
	Klasyfikacja naukowa
	321.21 Chordofon złożony
	Klasyfikacja popularna
	chordofon szarpany
	Podobne instrumenty
	kitara, nyatiti

Lira – instrument muzyczny strunowy z grupy chordofonów. Składa się z korpusu rezonansowego o kształcie płaskiego pudełka lub miski, i umocowanych w nim dwóch ramion połączonych w górnej części jarzmem (poprzeczką, poziomą belką). Struny (najczęściej 4 lub 7) rozciągnięte są między korpusem (czasami wyposażonym w strunociąg) a poprzeczką. Zazwyczaj szarpane są palcami lub plektronem, rzadziej pocierane smyczkiem.

Lira znana była od czasów starożytnych w Azji i w Afryce. W starożytnej Grecji służyła głównie do akompaniamentu przy śpiewie i deklamacji; amatorska, ze skorupy żółwia, rogów antylopy i strun z włókna roślinnego nazywała się barbiton, profesjonalna – kitara. W muzyce europejskiej stosowana była przejściowo w średniowieczu; nazywano ją chrotta, a w Walii crwth.

Wyróżnia się dwa główne typy liry:

skrzynkowa – z korpusem w kształcie skrzynki (szuflady) i drewnianą, trwale zamocowaną płytą wierzchnią; w niektórych konstrukcjach (kitara) wydrążone wewnątrz ramiona były naturalnym przedłużeniem korpusu,
miskowa – z korpusem w formie płytkiego, miskowatego naczynia (pierwotne wykonywane były ze skorupy żółwia) przykrytego napiętą skórą, która spełnia funkcję płyty rezonansowej, zazwyczaj smyczkowe.

Historia

Najstarsze, pochodzące sprzed 3000 p.n.e. liry ilustruje sztuka sumeryjska. Odnalezione na terenie królewskiego cmentarzyska w Ur eksponaty mają wysokość od 106 do 120 cm i asymetryczne ramiona. Podczas gry trzymano je pionowo. Przybyłe ze starożytnej Syrii do Mezopotamii instrumenty były już znacznie mniejsze, ale zachowały asymetryczną konstrukcję. W Babilonii trzymano je w poziomie. W starożytnym Egipcie, w okresie Nowego Państwa podobnie. Struny strojono przesuwając je wzdłuż ukośnej poprzeczki, tym samym zwiększając ich napięcie i wysokość dźwięku. Ok. X wieku p.n.e. instrument otrzymał tam symetryczne ramiona; grano trzymając go pionowo.

Z epoki koczowniczej Hebrajczków pochodzi lira określana w Biblii mianem kinnor – jest ona słynnym instrumentem, na którym z wprawą grał król Dawid, a który błędnie bywa nazywany harfą. Wykonywany był z drewna (prawdopodobnie cyprysowego), metali szlachetnych i elektrum lub bursztynu; struny sporządzano z baranich jelit.

Starożytni Grecy terminem lyra określali opracowany przez siebie system muzyczny obejmujący skale i notacje. Lira była atrybutem Apollina i symbolizowała umiar, opanowanie i równowagę umysłu. Instrument wzmiankowany jest w Iliadzie. Występowała w dwóch formach: ciężkiej i wyposażonej w solidne ramiona kitary, która była używana przez profesjonalnych muzyków, oraz niedbale skleconego z pancerza żółwia, drewnianej misy i zwierzęcych rogów barbitonu. Struny (od 3, 4, najczęściej 7, do 12) wykonywane były z włókien konopnych lub z jelit. Szarpano je dużym plektronem, palcami drugiej ręki tłumiąc niepożądane, lub zarywano obiema dłońmi, wydobywając dodatkowe alikwoty.

Różnej konstrukcji liry skrzynkowe występowały w średniowiecznej Europie, ale ich powiązane z instrumentami starożytnymi nie jest jasne. Używano ich na terenach Anglii, Francji, Niemiec, Skandynawii, Finlandii i Estonii. Zazwyczaj określano je mianem chrotta. Korpus (z prostymi lub lekko taliowanymi bokami) i ramiona często wykonane były z jednego kawałka drewna. Cztery do sześciu strun zamocowane były na kołkach, a nie bezpośrednio do poprzeczki. Technika smyczkowania pojawiła się w XII wieku; tego typu lir używa się współcześnie w Finlandii i w Estonii pod nazwą harfa smyczkowa.

Poza średniowiecze przetrwała lira smyczkowa znana w Walii pod nazwą crwth. W XIII wieku, między dwoma ramionami wprowadzono trzecie, wykorzystywane jak podstrunnica. Posiada charakterystyczny podstawek, którego krótsza nóżka opiera się na płycie wierzchniej a dłuższa, przechodząc przez niewielki otwór rezonansowy, na spodniej; spełnia w ten sposób funkcję duszy.

Wydrążone liry, które wypełnia się grzechocącymi kamykami przetrwały wśród Ostiaków i Mansów – ludów ugofińskich zamieszkujących Syberię.

Współcześni mieszkańcy Etiopii używają liry o nazwie begena. Przypomina ona lirę sumeryjską. Jej struny oplecione są wokół poprzeczki i zawiązane na węzeł. Napięcie reguluje się przy pomocy małego drewnianego klina, wpychanego między sploty strun. Na instrumencie gra się w podobny sposób jak na harfie – szarpiąc struny palcami obu rąk, bez użycia plektoronu.

Przypisy

1 2 Sachs 2005 ↓, s. 119.
1 2 3 4 lira, [w:] Encyklopedia PWN [dostęp 2024-01-28] .
1 2 3 4 Baculewski et al. 2006 ↓, s. 496.
1 2 3 Sachs 2005 ↓, s. 446.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 lyre, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2024-01-28] (ang.).
1 2 Sachs 2005 ↓, s. 255.
1 2 Sachs 2005 ↓, s. 67.
↑ Sachs 2005 ↓, s. 70.
↑ Sachs 2005 ↓, s. 91.
↑ Sachs 2005 ↓, s. 96.
1 2 Sachs 2005 ↓, s. 117.
↑ Sachs 2005 ↓, s. 118.
↑ Sachs 2005 ↓, s. 123.
1 2 3 Sachs 2005 ↓, s. 253.
↑ Drobner 1997 ↓, s. 43.

Bibliografia

Krzysztof Baculewski et al.: Encyklopedia muzyki. Andrzej Chodkowski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-13410-0.
Mieczysław Drobner: Instrumentoznawstwo i akustyka. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1997. ISBN 83-224-0469-7.
Kurt Sachs: Historia instrumentów muzycznych. Stanisław Olędzki (tłum.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 2005. ISBN 83-7233-036-0.

Linki zewnętrzne

Peter Pringle, „Psalm 23” w serwisie YouTube – „Psalm 23” w wykonaniu Petera Pringle’a na replice liry z Megiddo.

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.

[CITEREFSachs2005119-1] 1 2 Sachs 2005 ↓, s. 119.

[pwn-2] 1 2 3 4 lira, [w:] Encyklopedia PWN [dostęp 2024-01-28] .

[CITEREFBaculewski_et_al.2006496-3] 1 2 3 4 Baculewski et al. 2006 ↓, s. 496.

[CITEREFSachs2005446-4] 1 2 3 Sachs 2005 ↓, s. 446.

[britannica-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 lyre, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2024-01-28] (ang.).

[CITEREFSachs2005255-6] 1 2 Sachs 2005 ↓, s. 255.

[CITEREFSachs200567-7] 1 2 Sachs 2005 ↓, s. 67.

[CITEREFSachs200570-8] Sachs 2005 ↓, s. 70.

[CITEREFSachs200591-9] Sachs 2005 ↓, s. 91.

[CITEREFSachs200596-10] Sachs 2005 ↓, s. 96.

[CITEREFSachs2005117-11] 1 2 Sachs 2005 ↓, s. 117.

[CITEREFSachs2005118-12] Sachs 2005 ↓, s. 118.

[CITEREFSachs2005123-13] Sachs 2005 ↓, s. 123.

[CITEREFSachs2005253-14] 1 2 3 Sachs 2005 ↓, s. 253.

[CITEREFDrobner199743-15] Drobner 1997 ↓, s. 43.