Likopodium (Sporae lycopodii) – zarodniki roślin widłakowatych, głównie widłaka goździstego, rzadziej kolcowidłaka jałowcowatego i widlicza spłaszczonego, mające postać żółtego, bardzo miałkiego proszku. Ze względu na specyficzne właściwości proszek ten wykorzystywany był lub rzadziej wciąż jest jako lubrykant, środek wybuchowy i leczniczy. Jego zastosowanie jest coraz bardziej ograniczone ze względu na działanie uczulające i powstanie zamienników produkowanych przemysłowo. Spadek zapotrzebowania jest istotny dla perspektywy ochrony widłaków, dla których pozyskanie likopodium było poważnym zagrożeniem.

Właściwości fizyko-chemiczne

Proszek składa się z zarodników. 1 dm3 zarodników waży ok. 0,75 kg i zawiera ich od 36 do 40 miliardów. Poszczególne zarodniki mają 29–33 μm średnicy. Mają one kształt tetradryczny – trójściennej piramidy o wypukłej podstawie. Otoczone są dwuwarstwową ścianą komórkową, przy czym zewnętrzna warstwa (egzyna) jest silnie urzeźbiona. Proszek nie ma zapachu ani smaku. Jest bardzo „ruchliwy” i poddaje się najlżejszym podmuchom. Ostrożnie wysypywany zachowuje się jak ciecz układając się równą warstwą na podłożu. W dotyku nieco lepki czy też tłusty – przylepia się do palców. W zimnej wodzie pływa na powierzchni, po przegotowaniu tonie. Zarodniki pływają w chloroformie, a toną w alkoholu i terpentynie.

Zarodniki zawierają głównie olej (ok. 50%), poza tym węglowodany (poniżej 5%), białka (ok. 6%), kwasy organiczne, sole mineralne, w tym zwłaszcza glinu. W co najwyżej śladowych ilościach występują w zarodnikach alkaloidy, które w dużej ilości obecne są zwykle w pędach widłaków.

Olej z zarodników widłaków ma barwę jasnożółtawą do żółtozielonej i jest lekko gorzkawy w smaku. Jego ciężar właściwy wynosi 0,936 g/cm3, liczba kwasowa wynosi 28,6, liczba zmydlania – 195, liczba jodowa – 81. W jego skład wchodzi fitosteryna i gliceryna łączące się z nasyconymi i nienasyconymi kwasami tłuszczowymi: oleinowym, stearynowym, palitynowym, likopodiowym. W ścianach zarodnika zawarta jest sporopolenina i błonnik.

Zastosowanie

Surowiec leczniczy i kosmetyczny

Likopodium stosowane było zewnętrznie jako zasypka dla niemowląt, na odparzenia, wypryski i rany, działając w takich przypadkach wysuszająco, ochładzająco i kojąco. Walorem likopodium w takich zastosowaniach było to, że zarodniki nie pęcznieją od wilgoci i nie ułatwiają rozwoju mikroorganizmów. Analogicznie stosowano też likopodium do przesypywania pigułek (zapobiegało to ich sklejaniu się) i w kosmetyce (w proszkach do makijażu).

Wewnętrznie stosowano likopodium dawniej (stosowano dawkę 1–3 g trzy razy dziennie), z czasem coraz rzadziej, w połowie XX wieku głównie w postaci nalewek spirytusowych. Wykorzystywano w ten sposób zarodniki w leczeniu chorób wątroby i dróg moczowych, uważane były za lek uspokajający, przeciwbólowy, rozluźniający, stosowane były przy kamicy nerkowej i żółciowej, w krztuśccu i astmie oskrzelowej. Jeszcze szerszy był zakres ich stosowania w homeopatii. Wykorzystywano też likopodium w weterynarii ludowej (w przypadku biegunki u bydła i przy zarazie płucnej).

Leczniczo preparaty z zarodnikami widłaka stosowane były w medycynie tradycyjnej. W medycynie eksperymentalnej i nowoczesnej nie są wykorzystywane. Substancje czynne (alkaloidy) wykazujące działanie na zdrowie ludzi zawarte są w zielu widłaka, a nie w zarodnikach.

Materiał wybuchowy

Ze względu na dużą zawartość tłuszczy likopodium jest łatwopalne, przy czym ostrożnie podpalone płonie ogniem spokojnym i równym. Zmieszane z powietrzem jest wybuchowe, spalając się w bardzo gwałtownym i jasnym płomieniu, nie dając przy tym niemal wcale dymu. Z tego powodu likopodium znalazło zastosowanie podczas tworzenia efektów specjalnych w przemyśle filmowym, w teatrach, występach kuglarskich, wykorzystywano je jako źródło światła przy wywoływaniu zdjęć w początkach fotografii, w sztucznych ogniach (popularnie było wykorzystywane przez pirotechników chińskich) oraz przy wyrobie amunicji smugowej i flar.

Inne zastosowania

  • W nauce zarodniki widłaków wykorzystane zostały w końcu XVIII wieku przez Ernesta Chladniego w doświadczeniach nad teorią rozchodzenia się dźwięków. August Kundt w 1866 za pomocą likopodium zademonstrował akustyczną falę stojącą. Piotr Lebiediew w 1900 dzięki likopodium wykrył istnienie ciśnienia światła (odchylił cienki strumień zarodników spadających w rurce próżniowej za pomocą strumienia światła).
  • Zarodniki widłaków wykorzystywane były także jako posypka w wyrobach lateksowych (prezerwatywach, rękawiczkach chirurgicznych).
  • W pierwszych dziesięcioleciach XX wieku wielkie ilości likopodium wykorzystywane były w odlewnictwie. Zarodnikami wysypywano formy odlewnicze, co dawało odlewy o gładkiej powierzchni, która nie wymagała szlifowania. Stosowano likopodium zwłaszcza przy odlewach z metali szlachetnych, w produkcji sprzętu wojennego oraz w rzeźbach odlewanych.
  • W szkutnictwie likopodium stosowano do uszczelniania i powlekania warstwą wodoszczelną kadłubów statków.
  • Z dodatkiem barwnika zarodniki widłaków wykorzystywane są w daktyloskopii do wykrywania odcisków palców.

Przeciwwskazania

Ograniczono wykorzystanie likopodium, zwłaszcza jako lubrykantu i w kosmetykach, ze względu na reakcje uczuleniowe (od łagodnych stanów zapalnych po ostre ataki astmy). U niektórych osób uczulenie na likopodium objawia się wysypką podobną do tej, jaka występuje w wyniku kiły. Potencjalnie niebezpieczne jest też wdychanie zarodników – opisano przypadek chemicznego zapalenia płuc (obrzęku płuc) spowodowanego inhalacją rozpylonych zarodników.

Pozyskiwanie

Zarodniki widłaków zbiera się w lipcu i sierpniu, tuż przed dojrzeniem zarodni. Zarodnie ścinane są nożyczkami (zrywanie ich niszczy rośliny i skutkuje utratą części plonu), czasem specjalnymi – z pojemnikiem na kłosy przymocowanym do dolnego ostrza. Ścięte kłosy zbiera się następnie do worków płóciennych, papierowych lub naczyń metalowych, które służą do przeniesienia surowca do pomieszczeń, suchych, ciepłych i wolnych od ruchu powietrza. Rozścielone między arkuszami papieru zarodnie są kilkukrotnie w parodniowych odstępach delikatnie młócone. Plon przesiewa się na sitach. Likopodium bywało fałszowane za pomocą: gipsu, talku, kredy, siarki, mąki, krochmalu, pyłku sosny i innych roślin. Zanieczyszczenia wykrywano po zapachu (pyłek sosny), dodając próbkę surowca do wody, w którym dodatki mineralne opadały, a inne powodowały zmętnienie, spalając próbkę (zapach dwutlenku siarki nie powinien być wyczuwalny). Likopodium przechowywano w naczyniach szklanych lub kilkuwarstwowych torbach z gęstego płótna i papieru.

W dwudziestoleciu międzywojennym głównymi dostawcami likopodium była Rosja, Polska i kraje skandynawskie. W Polsce corocznie tysiące kilogramów likopodium pozyskiwano z województw: wileńskiego, nowogródzkiego i białostockiego. Towar z Polski nie był ceniony ze względu na jego słabe oczyszczenie, częste fałszowanie składu i wagi. W połowie XX wieku największym producentem likopodium był Związek Radziecki, następnie Polska, Japonia i Kanada. Największymi importerami były kraje Zachodniej Europy i Stany Zjednoczone. W Polsce surowiec zbierano głównie we wschodniej i północno-wschodniej części kraju. W drugiej połowie XX wieku zapotrzebowanie na likopodium i jego pozyskanie spadło.

Pozyskanie kłosów zarodnionośnych wskazywane jest jako jedna z głównych przyczyn zagrożenia dla widłaka goździstego. Występujące w Polsce widłaki podlegają ochronie prawnej – na pozyskanie zarodników konieczne jest zezwolenie na odstępstwa od zakazów. Mimo ochrony prawnej widłaków, do 2001 roku ścinanie ich kłosów zarodnikowych było wyłączone z zakazów.

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ Stosowano też nazwy zwyczajowe: proszek widłakowy, siarka roślinna, próchno. Całkowicie błędnymi nazwami są „pyłek widłaka” lub „nasiona widłaka”, bowiem ani jednego ani drugiego widłak, jako roślina zarodnikowa nie wytwarza.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Wiesław Grochowski: Chrońmy widłaki. Warszawa: Państwowa Rada Ochrony Przyrody, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1956, s. 73-77.
  2. 1 2 3 4 Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 18-19. ISBN 978-1842466346.
  3. 1 2 Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 396. ISBN 83-7073-444-8.
  4. 1 2 Zbigniew Podbielkowski, Irena Rejment-Grochowska, Alina Skirgiełło: Rośliny zarodnikowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 673. ISBN 83-01-04394-6.
  5. 1 2 3 4 5 6 Jan Volak, Jiri Svoboda: Rośliny lecznicze. Warszawa: Oficyna Wydawnicza BGW, 1992, s. 192. ISBN 83-7066-389-3.
  6. ↑ Ejsmont Łukasz: Lycopodium - Likopodium FP IV. [w:] Farmakognozja Online [on-line]. [dostęp 2020-08-15].
  7. 1 2 Ben-Erik van Wyk, Michael Wink: Rośliny lecznicze świata. Wrocław: MedPharm Polska, 2008, s. 416. ISBN 978-83-60466-51-3.
  8. ↑ Likopodium. [w:] kuglarstwo.pl [on-line]. [dostęp 2020-08-15].
  9. 1 2 Michael G. Simpson: Plant Systematics. Amsterdam, Boston, Heidelberg...: Academic Press Elsevier, 2010, s. 85. ISBN 978-0-12-374380-0.
  10. ↑ Anil Kumar: Medicinal Plants. Mittal Publications, 2010, s. 22. ISBN 978-81-8293-066-7.
  11. ↑ Chisholm Hugh (red.): Kundt, August Adolph Eduard Eberhard. [w:] Encyclopædia Britannica [on-line]. Cambridge University Press, 1911. s. 946. [dostęp 2020-08-15].
  12. 1 2 3 4 J. Motyka, T. Panycz: Rośliny lecznicze i przemysłowe w Polsce. Lwów, Warszawa: Książnica-Atlas, 1936, s. 68-70.
  13. ↑ David J. Mabberley, Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 546, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200.
  14. ↑ Mahroo Khalid, Avantika Lakshmi Narasimhan, Maryam Kaizar Master. Chemical pneumonitis due to inhalation of lycopodium: a case report. „European Journal of Medical Case Reports”. 3, 2, s. 57-60, 2019. DOI: 10.24911/ejmcr/173-1539363917.
  15. 1 2 3 4 5 Wiesław Grochowski: Chrońmy widłaki. Warszawa: Państwowa Rada Ochrony Przyrody, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1956, s. 77-84.
  16. ↑ Leonidas Świejkowski: Rośliny lecznicze występujące w stanie dzikim. Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1950, s. 294-295.
  17. ↑ Wiesław Grochowski: Uboczna produkcja leśna. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 389. ISBN 83-01-09535-0.
  18. ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin. [w:] Dz.U. 2014 poz. 1409 [on-line]. [dostęp 2020-08-15].
  19. ↑ Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie wprowadzenia ochrony gatunkowej roślin. [w:] Dz.U. 1995 nr 41 poz. 214 [on-line]. [dostęp 2020-08-15].
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.