Kulistka skalna (Protoblastenia rupestris (Scop.) J. Steiner) – gatunek grzybów z rodziny łuszczakowatych (Psoraceae). Ze względu na symbiozę z glonami zaliczany jest do porostów.

Systematyka i nazewnictwo

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Protoblastenia, Psoraceae, Lecanorales, Lecanoromycetidae, Lecanoromycetes, Pezizomycotina, Ascomycota, Fungi.

Po raz pierwszy takson ten zdiagnozował w 1772 r. Scopoli nadając mu nazwę Lichen rupestris (porost skalny). Później przez różnych mykologów zaliczany był do różnych rodzajów. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę nadał mu w 1911 r. Julius Steiner przenosząc go do nowo utworzonego rodzaju Protoblastenia.

Niektóre synonimy nazwy naukowej:

Nazwa polska według W. Fałtynowicza.

Charakterystyka

Plecha skorupiasta o grubości 0,1-0,3 mm, czasami zanikająca. Ma barwę szarą, jasnobrązową lub oliwkową. Kora nieprzeźroczysta o grubości 20-40 μm

Zazwyczaj licznie występują apotecja lekanorowe. Mają średnicę 0,5-1 mm i kolisty kształt. Występują w rozproszeniu lub w skupiskach, czasami stykające się z sobą apotecja zrastają się. Apotecja są wgłębione w plechę, lub znajdują się na niej, szeroko przyrośnięte. Od początku są silnie wypukłe. Brzeżek plechowy zanika bardzo wcześnie, wskutek czego apotecja przypominają wyglądem drobne kulki. Mają barwę od żółtej przez pomarańczową i czerwonopomarańczową do czerwonobrunatnej. Na jednym cm² może znajdować się 50-300 apotecjów. Ich Hymenium ma grubość 70-120 μm, jest bezbarwne, lub jasnożółte. Znajdują się w nim rozgałęzione i anastomozujące wstawki (parafizy) o szerokości 2-2.6-4 μm, na wierzchołku lekko rozszerzone do 2,5-4,5 mikrometrów szerokości. Hypotecjum jest bezbarwne lub jasnożółte do pomarańczowego i niejednorodnie pigmentowane. Zarodniki jednokomórkowe, bezbarwne, szeroko elipsoidalne lub owalne, o rozmiarach (9-) 11-14 (-16,5) × (5) 6 μm. W jednym worku powstaje po 8 zarodników.

Reakcje barwne porostów: plecha K-, C-, KC-, P-. Kwasy porostowe: w apotecjach występuje pigment zawierający antrachinon.

Występowanie i siedlisko

Jest szeroko rozprzestrzeniona na całej półkuli północnej. Brak doniesień o występowaniu na półkuli południowej. W Europie występuje na całym obszarze, na północy sięgając po północne wybrzeża Grenlandii i archipelag Svalbard na Morzu Arktycznym. W Polsce jest pospolita w górach i na pogórzu, na wyżynach występuje w rozproszeniu, a na niżu jest rzadka.

Rozwija się na skałach i kamieniach, zarówno krzemionkowych, jak i na wapieniach, także na betonie. Preferuje miejsca dobrze oświetlone.

Przypisy