Kobza
Klasyfikacja naukowa
321.321

Chordofon złożony

Klasyfikacja popularna
strunowy, szyjkowy, szarpany
Podobne instrumenty

lutnia, bandura, mandola

Fragment utworu
Fragment utworu muzycznego wykonany na kobzie
Problem z odtwarzaniem tego pliku? Zobacz strony pomocy.

Kobza – dawny instrument muzyczny z grupy chordofonów szarpanych, rodzaj lutni z krótką szyjką o mocno wypukłym korpusie rezonansowym. Struny szarpie się plektronem. Kobza przeznaczona do gry solowej ma 2–6 strun metalowych lub jelitowych (często mieszanych); używana do akompaniamentu ma 8–12 strun jelitowych (niższych) i metalowych (wyższych), strojonych po dwie w unisonie lub w oktawie. Struny rozciągnięte są wzdłuż szyjki. Dodatkowe – rozpięte poniżej szyjki, nad płytą wierzchnią pudła rezonansowego – dodane zostały w XIV lub XV wieku; od tego czasu instrument nazywano bandurą.

Współcześnie kobza używana jest jeszcze niekiedy na Bukowinie, w Mołdawii, na terenach krain historycznych Rumunii i Bułgarii: Dobrudży, Wołoszczyźnie i Oltenii oraz na Ukrainie.

Termin „kobza” bywa błędnie stosowany na określenie dud (instrumentu dętego), których poprawna nazwa brzmi koza, kozioł lub wołynka.

Historia

Kobza ma pochodzenie arabskie. W literaturze greckiej pojawiła się w VI wieku. Jej prototypem (oraz m.in. mandoli i gambusu) jest instrument nazywany quapûz, który przywędrował do Europy z ekspansją arabską na Półwysep Iberyjski w VII wieku. Rozprzestrzenił się tam w średniowieczu, w krajach bałkańskich, Rosji i Polsce pod nazwą kobza.

Na Ukrainie kobza znana była od XI wieku; popularność zyskała w XVI, kiedy zaczęła być używana przez kobziarzy do akompaniamentu tańcom ludowym i podczas wykonywania dumek. W Rumunii była instrumentem muzyków zawodowych. Popularna w Polsce, w późnym średniowieczu i w renesansie występowała w instrumentarium środowisk mieszczańskich ale nie rozpowszechniła się w kulturze ludowo-wiejskiej. Jej wizerunek przedstawiony jest na rycinie w pochodzącym z 1500 graduale Jana Olbrachta. Józef Bartłomiej Zimorowic w Sielankach wychwalał podolskiego kobziarza Daniela, który przygrywając na tym instrumencie improwizował pieśni.

W XIV lub XV wieku do 3–8 strun zaczęto dodawać kolejne, a tak powstały instrument nazwano bandurą. W wieku XVIII ta wyparła kobzę z użycia. W Polsce, w okresie renesansu, w środowiskach mieszczańskich kobza została porzucona na rzecz lutni i stała się instrumentem typowo ludowym, związanym jednak z folklorem miejskim, nie wiejskim. W niektórych regionach Europy terminy „kobza” i „bandura” używane są zamiennie do określenia tego samego instrumentu.

Historia kobzy, kobziarzy i związanej z nią muzyki prezentowane są m.in. w muzeum kobzarstwa w Perejasławiu.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 Baculewski et al. 2006 ↓, s. 444.
  2. 1 2 3 4 5 Kobza, [w:] Internet Encyclopedia of Ukraine [online], Canadian Institute of Ukrainian Studies [dostęp 2024-02-25] (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 kobza, [w:] Encyklopedia PWN [dostęp 2024-02-25].
  4. 1 2 3 bandura, [w:] Encyclopædia Britannica, 23 lipca 2020 [dostęp 2024-02-25] (ang.).
  5. ↑ Folk musical instruments, [w:] Internet Encyclopedia of Ukraine [online], Canadian Institute of Ukrainian Studies [dostęp 2024-02-25] (ang.).
  6. 1 2 3 Gloger 1903 ↓, Kobza.
  7. ↑ Gloger 1903 ↓, Dudy.
  8. 1 2 3 Kamiński 1971 ↓, s. 70.
  9. ↑ Folk dance, [w:] Internet Encyclopedia of Ukraine [online], Canadian Institute of Ukrainian Studies [dostęp 2024-02-25] (ang.).
  10. ↑ Kamiński 1971 ↓, s. 59, 81.
  11. ↑ Bandura, [w:] Internet Encyclopedia of Ukraine [online], Canadian Institute of Ukrainian Studies [dostęp 2024-02-25] (ang.).
  12. ↑ Kamiński 1971 ↓, s. 85, 101.
  13. ↑ Pereiaslav, [w:] Internet Encyclopedia of Ukraine [online], Canadian Institute of Ukrainian Studies [dostęp 2024-02-25] (ang.).

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.