| Polistes dominula | |||
| (Christ, 1791) | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Typ | |||
| Gromada | |||
| Podgromada | |||
| Rząd | |||
| Rodzina | |||
| Podrodzina | |||
| Rodzaj | |||
| Gatunek |
klecanka rdzaworożna | ||
| Synonimy | |||
| |||
Klecanka rdzaworożna (Polistes dominula) – gatunek błonkówki z rodziny osowatych (Vespidae) i podrodziny Polistinae. Społeczny. Preferuje miejsca ciepłe i nasłonecznione. Rodzimy dla Palearktyki, ale zawleczony również do innych krain.
Taksonomia i nomenklatoryka
Gatunek ten opisany został w 1791 roku przez Johanna Ludwiga Christa jako Vespa dominulus. W literaturze często występuje pod nazwą Polistes gallicus, która obowiązuje dla innego, opisanego w 1767 roku przez Karola Linneusza gatunku, znanego też pod nazwą Polistes foederatus Kohl, 1898. Epitet gatunkowy dominula jest zdrobnieniem od łacińskiego rzeczownika domina, oznaczającego kochankę i nie podlega deklinacji w związku z czym prawidłowa nazwa brzmi P. dominula, a nie P. dominulus.
Opis
Samice
Długość ciała królowej wynosi 16 mm, a robotnicy około 14 mm. Czułki o wici pomarańczowożółtej z wyjątkiem grzbietowej powierzchni dwóch pierwszych jej członów. Nadustek zwykle żółto ubarwiony, rzadziej z czarną plamą lub poprzeczną przepaską. Policzki żółte. Żuwaczki czarne, rzadko z małą, żółtą plamą. Na śródpleczu zazwyczaj obecne żółte plamy. Szósty sternit odwłoka żółty z wyjątkiem wąskiej czarnej przepaski u nasady.
Samce
Ciało długości od 13 do 16 mm. Skronie wyraźnie wypukłe. Nadustek o przedniej krawędzi lekko wciśniętej, żółtej i równomiernie zaokrąglonej; wąsko i czarno obwiedziony; o bocznych krawędziach prawie równoległych; o powierzchni grubo punktowanej, z których to punktów sterczą ciemne, sztywne szczecinki. Czułki o członie ostatnim półtora raza dłuższym od swojej szerokości przy podstawie, a grzbietowej powierzchni wici niezaciemnionej z wyjątkiem dwóch jej pierwszych członów. Śródplecze bardzo krótko owłosione.
Cykl życiowy
Gatunek eusocjalny. Społeczeństwa są niewielkie, w warunkach polskich jednoroczne. Budowa gniazda klecanki zostaje zapoczątkowana wiosną przez jedną płodną samicę (tzw. założycielkę lub królową), lub przez kilka współpracujących samic. W drugim przypadku królową zostaje ta, która złoży najwięcej jaj, a pozostałe założycielki podporządkowują się jej. Budowa gniazda trwa około miesiąca. Tworzone jest ono z masy papierowej i składa się z pojedynczego plastra z niewielką liczbą komórek, przytwierdzonego do podłoża krótkim styliskiem, pozbawione jest osłon. Budowa taka sprawia, że regulacja termiczna jest w nim słabsza niż u innych osowatych. Pod koniec lata oprócz robotnic w gnieździe wychowywane są także samce i młode królowe. Jedynie te ostatnie są stanie przezimować i dać początek nowym rodzinom.
Ekologia
Gatunek pod względem siedliskowym oligotopowy, preferujący stanowiska ciepłe i nasłonecznione. Kserotermofil, zasiedlający suche i ciepłe tereny otwarte. Występuje w biotopach kserycznych i kserotermicznych, zarówno na półnaturalnych murawach, jak i terenach ruderalnych w centrach miast. Na wschodzie gatunek stepowy. Nieczęsty w górach, jednak w Hiszpanii sięga do 2000 m n.p.m., we Włoszech i Albanii do około 1000 m n.p.m., a Polsce sięga Tatr, masywu Babiej Góry (900 m n.p.m.) i Połoniny Caryńskiej (około 1200 m n.p.m.).
Rozprzestrzenienie
Klecanka rdzaworożna naturalnie występuje w cieplejszych rejonach Palearktyki, a zawleczona została do pozostałych krain. W Starym Świecie zachód sięga do Madery, na południe po Izrael i Etiopię, na północ do Litwy i Łotwy, a na wschód przez Armenię, Azerbejdżan, Turkmenistan, Iran, Afganistan, Pakistan i Mongolię po północne Indie, Chiny i Japonię. Zawleczona została do Chile, Argentyny, Stanów Zjednoczonych, Australii Zachodniej, Nowej Zelandii i RPA. Ponadto obecna w krainie orientalnej.
W Europie gatunek ten wykazany został z Albanii, Austrii, Balearów, Belgii, Bułgarii, Chorwacji, Cypru, Czech, Danii, Dodekanezu, europejskiej Turcji, Francji, Grecji, Hiszpanii, Holandii, Korsyki, Krety, Litwy, Luksemburga, Łotwy, Malty, Niemiec, Polski, Portugalii, Rumunii, Sardynii, Słowenii, Sycylii, Szwajcarii, Ukrainy, Węgier, Włoch i Wysp Kanaryjskich. Ponadto notowany z Wielkiej Brytanii, gdzie nie wchodzi w skład fauny rodzimej.
W Polsce obecność gatunku stwierdzono na obszarze całego kraju z wyjątkiem Wyżyny Lubelskiej, Roztocza i Beskidu Wschodniego. Rzadziej podawany z północy i wschodu kraju, a najliczniej z Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej.
W Stanach Zjednoczonych gatunek ten, po raz pierwszy odnotowany z Massachusetts, szeroko się rozprzestrzenił na środkowym zachodzie i rozszerza zasięg na południowy zachód. Występuje tam od Maine po Wisconsin, Michigan, Ohio i Wirginię, a także w Montanie, Kolorado, Utah, od Washingtonu po Kalifornę oraz w Arizonie i Nevadzie.
W Kanadzie klecanka ta po raz pierwszy notowana była w 1997 roku z Ontario. Obecnie występuje również w Nowej Szkocji i Kolumbii Brytyjskiej, a biorąc pod uwagę jej szybkie tempo ekspansji, powinna być już obecna w Quebecu, a wkrótce też w Nowym Brunszwiku i na Wyspie Księcia Edwarda.
Zagrożenia
Gatunek ten umieszczony został przez Skibińską w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt z wysoką kategorią CR (krytycznie zagrożony), co jednak budzi duże kontrowersje. Według Puławskiego gatunek ten jest w Polsce pospolity. Podobnie według Dylewskiej i Wiśniowskiego. Nowsze analizy Oleksy i Wiśniowskiego również wskazują, że gatunek ten nie jest szczególnie zagrożony, gdyż w Polsce chętnie zasiedla tereny przekształcone przez człowieka, a w skali całego zasięgu odznacza się raczej ekspansywnością, będąc najpospolitszą klecanką ciepłych rejonów Europy, a w Stanach Zjednoczonych wypierającą nawet gatunki rodzime.
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A. Oleksa, B. Wiśniowski. Klecanka rdzaworożna Polistes dominulus (CHRIST, 1791)(Hymenoptera: Vespidae: Polistinae)–czy faktycznie gatunek skrajnie zagrożony w Polsce?. „Wiadomości Entomologiczne”. 24 (3), s. 179–188, 2006.
- 1 2 3 4 5 6 7 Matthias Buck, Stephen A. Marshall, David K.B. Cheung. Identification Atlas of the Vespidae (Hymenoptera, Aculeata) of the northeastern Nearctic region. „Canadian Journal of Arthropod Identification”, 19 lutego 2008. DOI: 10.3752/cjai.2008.05. ISSN 1911-2173.
- 1 2 3 Wojciech Puławski: Klucze do oznaczania owadów Polski cz. XXIV Błonkówki – Hymenoptera, zeszyt 64-65 Osowate – Vespidae, Masaridae. Warszawa: PWN, Polskie Towarzystwo Entomologiczne, 1967, s. 8–9.
- 1 2 David Queller i inni, Unrelated helpers in a social insect, „Nature”, 6788, 405, 2000, DOI: 10.1038/35015552 [dostęp 2014-09-20] [zarchiwizowane z adresu 2009-05-01].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Ewa Skibinska: Polistes gallicus (Linnaeus, 1767) Klecanka rdzaworożna. [w:] Polska Czerwona Księga Zwierząt. Bezkrękowce [on-line]. Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2004-2009. [dostęp 2014-09-19].
- 1 2 M. Dylewska, B. Wiśniowski: Żądłówki Ojcowskiego Parku Narodowego. Ojcowski Park Narodowy, 2003, s. 302.
- ↑ C. Eardley, F. Koch, A. R. Wood. Polistes dominulus (Christ, 1791) (Hymenoptera: Polistinae: Vespidae) newly recorded from South Africa. „African Entomology”. 17, s. 226–227, 2009. DOI: 10.4001/003.017.0214.
- 1 2 P. dominula w: Fauna Europaea. [dostęp 2014-09-19].
Bibliografia
- Władysław Strojny, 1981, Nasze zwierzęta, Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne, ISBN 83-09-00045-6.
- Polistes gallicus (Linnaeus, 1767) Polska Czerwona Księga Zwierząt (dostęp: 05/02/2009)
- Oleksa A., Wiśniowski B. (2006) Klecanka rdzaworożna Polistes dominulus (CHRIST, 1791)(Hymenoptera: Vespidae: Polistinae)–czy faktycznie gatunek skrajnie zagrożony w Polsce? Wiadomości Entomologiczne 24(3): 179-188 http://pte.au.poznan.pl/we/archiv/WE24_3.pdf#page=53