Kierpce

Kierpce (w gw. kiyrpce, kyrpce, karple, krypcie) – lekkie chodaki szyte ręcznie, przeważnie z jednego kawałka skóry, tradycyjne obuwie skórzane noszone jeszcze współcześnie m.in. przez górali i mieszkańców łuku karpackiego.

Opis

Słowo kierpce jest pożyczką z języka słowackiego – od słowa krpec, które do gwar słowackich przeszło z niemieckiego od słowa Bindische kirpl. W łacinie ten typ obuwia nazywa się Carbatinae. Kierpce już od wczesnego średniowiecza wytwarzane są z prawdziwej, twardej skóry, dzięki której są wytrzymałe. Kierpce stosowane były powszechnie do XX m.in. w Karpatach i na Bałkanach, w Rumunii nazywane są opincă, w Albanii – opinga.

Kierpce w polskim stroju góralskim

W Polsce kierpce znane są przede wszystkim jako element stroju górali podhalańskich. Paradne męskie kierpce na obcasie zdobiono metalowymi „cętkami”. Modne były w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej, obecnie nadal są noszone przez mężczyzn, głównie mieszkańców Bukowiny Tatrzańskiej i okolic.

Górale podhalańscy używali do wyrobu kierpców skóry bydlęcej wyprawionej korą świerkową lub dębową. Gorszej jakości kierpce były wyrabiane ze świńskiej skóry, zwano je popularnie świńscokami.

Wyprawianie skóry odbywało się u różnych grup górali w gospodarstwach domowych. Kupowano również gotową, wyprawioną skórę u garbarzy lub na targach. Z jednego płata skóry wykrawano prostokątny kawałek pasujący rozmiarem do stopy, który łączono pośrodku rzemykiem, przechodzącym dalej przez nacięcia wzdłuż brzegów i zadzierzgiwano na pięcie. Następnie na wysokości palców zawijano narożniki, tworząc szpiczasty czub tzw. kufę. Do przytrzymywania płytkich kierpców służyły rzemienie zapinane na klamerki.

Noszono je zarówno na co dzień, jak i w niedziele i święta. Nogi przed obuciem owijano lnianymi onucami. W zimie onuce sporządzano z płatu sukna. Rzemienie kierpców okręcano na onucach pod nogawicą portek, a w zimie na wierzchu nogawicy dla ciepła. Kierpce również ozdabiano wytłaczanym wzorem, czyli cyfrowano. W okresie zimowym do kierpców przymocowywano karple – konstrukcje z czterech kawałków drewna, która ułatwiała poruszanie się po śniegu.

U górali Beskidu Śląskiego i Żywieckiego kierpce odświętne wykonywano ze skóry cielęcej, wyprawianej na kolor jasnobrunatny lub żółty. Do kierpec zakładano kopyce, wykonane z sukna, pod koniec XIX wieku w użytku pojawiły się wełniane skarpety. Kierpce świąteczne wiązało się na nodze zielona tasiemką. Niezamożne kobiety zakładały kierpce tuż przed wejściem do kościoła.

Galeria

Kierpce kobiece, Czechy 1925 r.
Kierpce kobiece, Podhale, 1 poł. XIX w.
Kierpce kobiece, Podhale, I poł. XIX w.
Kierpce męskie, Podhale, XIX w.
Kierpce, 2016, Beskid Śląski
Kierpce – 1 but, narzędzia współczesny wyrób, Jaworzynka 2016
Wyrób kierpców w Polsce.
Wyrób kierpcy – Polska, 2016

Zobacz też

ciżemki

Przypisy

↑ Poznańskie studia polonistyczne: Seria językoznawcza, t.3, 1996, str. 174; Słownik etymologiczny języka polskiego, 1958 s. 157; Ján Kollár. Rozprawy o gmenách počatkách i starožitnostech národu slawského a geho kmenů str. 280; Carbatinae, genus calceamenti rustici vile, ex recenti corio bubulo, ... Fons Latinitatis And. Corvi, Francof 1660 p. 125
1 2 Trebunia –T.– Staszel Trebunia –T.–, Agnieszka i MateuszA.M. Etynkowscy Agnieszka i MateuszA.M., KatarzynaK. Fielder KatarzynaK., Strój podhalański - Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 2015, s.112, ISBN 978-83-64465-03-1 .
1 2 Stanisława Trebunia –S.T.– Staszel Stanisława Trebunia –S.T.–, Agnieszka i MateuszA.M. Etynkowscy Agnieszka i MateuszA.M., KatarzynaK. Fielder KatarzynaK., Strój podhalański -Atlas Polskich Strojów Ludowych, Polskie TowarzystwoP.T. Ludoznawcze (red.), Wrocław 2015, s.113, ISBN 978-83-64465-03-1 .
↑ EdytaE. Starek EdytaE., Strój spiski. Atlas polskich strojów ludowych, Poznań 1954 .
↑ JózefJ. Gajek JózefJ., Atlas polskich strojów ludowych, Strój górali szczawnickich, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 1949, s,13 .
↑ Krystyna Hermanowicz –K.H.– Nowak Krystyna Hermanowicz –K.H.–, Strój Górali Beskidu Śląskiego, Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, 1997, s.45, ISBN 038-5463-65-8 .

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.

[1] Poznańskie studia polonistyczne: Seria językoznawcza, t.3, 1996, str. 174; Słownik etymologiczny języka polskiego, 1958 s. 157; Ján Kollár. Rozprawy o gmenách počatkách i starožitnostech národu slawského a geho kmenů str. 280; Carbatinae, genus calceamenti rustici vile, ex recenti corio bubulo, ... Fons Latinitatis And. Corvi, Francof 1660 p. 125

[:0-2] 1 2 Trebunia –T.– Staszel Trebunia –T.–, Agnieszka i MateuszA.M. Etynkowscy Agnieszka i MateuszA.M., KatarzynaK. Fielder KatarzynaK., Strój podhalański - Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 2015, s.112, ISBN 978-83-64465-03-1 .

[:1-3] 1 2 Stanisława Trebunia –S.T.– Staszel Stanisława Trebunia –S.T.–, Agnieszka i MateuszA.M. Etynkowscy Agnieszka i MateuszA.M., KatarzynaK. Fielder KatarzynaK., Strój podhalański -Atlas Polskich Strojów Ludowych, Polskie TowarzystwoP.T. Ludoznawcze (red.), Wrocław 2015, s.113, ISBN 978-83-64465-03-1 .

[4] EdytaE. Starek EdytaE., Strój spiski. Atlas polskich strojów ludowych, Poznań 1954 .

[5] JózefJ. Gajek JózefJ., Atlas polskich strojów ludowych, Strój górali szczawnickich, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 1949, s,13 .

[6] Krystyna Hermanowicz –K.H.– Nowak Krystyna Hermanowicz –K.H.–, Strój Górali Beskidu Śląskiego, Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, 1997, s.45, ISBN 038-5463-65-8 .