Kaczkowate (Anatidae) – rodzina ptaków z rzędu blaszkodziobych (Anseriformes). Obejmuje gatunki wodne, zamieszkujące cały świat, poza Antarktydą.

Cechy charakterystyczne

Ptaki te charakteryzują następujące cechy:

• zróżnicowana wielkość (ptaki średnie i duże) – długość w granicach 28–170 cm, rozpiętość skrzydeł 60–250 cm, masa 300 g – 22,5 kg.
• dziób posiada dwa rzędy blaszek na brzegach, zazwyczaj jest spłaszczony
• szyja średniej długości lub bardzo długa
• stosunkowo wąskie, ostro zakończone skrzydła
• krótki ogon
• nogi krótkie, przesunięte ku tyłowi (zwłaszcza u gatunków nurkujących)
• palce spięte błoną pławną
• samiec większy od samicy, często bardzo kontrastowo ubarwiony, podczas gdy samica zazwyczaj posiada ubarwienie stonowane
• u samców obecne prącie
• pożywienie zdobywają zazwyczaj w wodzie, choć niektóre również na lądzie. Żywią się zarówno roślinami, jak i małymi zwierzętami.
• zasadniczo dobrzy lotnicy, choć są również gatunki nielotne
• w zniesieniu od 2 do 20 jaj, pisklęta są zagniazdownikami
• wędrowne, wiele gatunków lecąc w stadzie tworzy charakterystyczny klucz w kształcie litery „V”
• wiele gatunków udomowiono lub hodowano w stanie półdzikim
• niska gęstość kości

Systematyka

W obrębie rodziny wyróżnia się następujące współczesne podrodziny:

• Dendrocygninae Reichenbach, 1853 – drzewice
• Erismaturinae Eyton, 1838 – sterniczki
• Anserinae Goldfuss, 1820 – gęsi
• Anatinae Leach, 1819 – kaczki

Opisano również podrodzinę wymarłą:

• Dendrocheninae Livezey & Martin, 1988

Rodzaje o niejasnym pokrewieństwie i nieklasyfikowane w żadnej z podrodzin:

• Thalassornis Eyton, 1838 – jedynym przedstawicielem jest Thalassornis leuconotus Eyton, 1838 – pokraczka.
• Stictonetta Reichenbach, 1853 – jedynym przedstawicielem jest Stictonetta naevosa (Gould, 1841) – pstrokaczka.
• Biziura Stephens, 1824 – jedynym przedstawicielem jest Biziura lobata (Shaw, 1796) – bisiorka.
• Plectropterus Stephens, 1824 – jedynym przedstawicielem jest Plectropterus gambensis (Linnaeus, 1766) – gęsiec.
• Hymenolaimus G.R. Gray, 1843 – jedynym przedstawicielem jest Hymenolaimus malacorhynchos (J.F. Gmelin, 1789) – krzywonos.
• Merganetta Gould, 1842 – jedynym przedstawicielem jest Merganetta armata Gould, 1842 – zbrojówka.
• Salvadorina Rothschild & E. Hartert, 1894 – jedynym przedstawicielem jest Salvadorina waigiuensis Rothschild & E. Hartert, 1894 – nowogwinejka.
• Nettapus von Brandt, 1836
• Callonetta Delacour, 1936 – jedynym przedstawicielem jest Callonetta leucophrys Vieillot, 1816 – cudokaczka.

W starszym ujęciu systematycznym (Mielczarek & Cichocki, 1999) wyróżniano trzy podrodziny:

• Anseranatinae – bezpłetwce; obecnie takson ten podnoszony jest do rangi rodziny (Anseranatidae)
• Anserinae – gęsi
• Anatinae – kaczki

Ochrona w Polsce

W Polsce gatunki kaczkowatych podlegają gatunkowej ochronie ścisłej z wyjątkiem następujących gatunków łownych w okresach polowań:

• Anas crecca – cyraneczka zwyczajna
• Aythya fuligula – czernica
• Anser anser – gęgawa
• Anser fabalis – gęś zbożowa
• Anser albifrons – gęś białoczelna
• Aythya ferina – głowienka zwyczajna
• Anas platyrhynchos – krzyżówka.

W rozporządzeniu Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt nie wymieniono ponadto trzech gatunków uznanych za zagrażające gatunkom rodzimym lub siedliskom przyrodniczym (czyli tzw. gatunków inwazyjnych):

• Brandta canadensis – bernikla kanadyjska
• Alopochen aegyptiacus – gęsiówka egipska
• Oxyura jamaicensis – sterniczka jamajska.

Proponuje się wciągnięcie bernikli kanadyjskiej i gęsiówki egipskiej na listę zwierząt łownych, natomiast w przypadku bardzo rzadko spotykanej w Polsce sterniczki jamajskiej wskazana jest eliminacja tego gatunku na terenie kraju w związku z jego bardzo wysoką inwazyjnością na południu Europy i zgodnie z rekomendacjami konwencji berneńskiej.

Przypisy