Jezioro Orawskie, Zbiornik Orawski (słow. Vodná nádrž Orava) – zbiornik zaporowy znajdujący się na Orawie w północnej Słowacji. Powstał po przegrodzeniu rzeki Orawy Zaporą Orawską. Jest to największy powierzchniowo i co do objętości sztuczny zbiornik wodny Słowacji. Jezioro leży w regionie geograficznym Kotliny Orawskiej, obecnie u zbiegu rzek Czarnej i Białej Orawy. Uchodzą do niego także potoki: Półgórzanka, Jeleśnia, Chyżny oraz wiele pomniejszych. Powierzchnia zlewni powyżej zapory wynosi 1181,7 km². Kilka kilometrów na południe, w dole Orawy, towarzyszy mu mały zbiornik wyrównawczy Tvrdošin.

Dzieje budowy

Budowa geologiczna dorzecza górnej Orawy (flisz karpacki z warstwami nieprzepuszczalnych łupków, słabo akumulujący wodę) wpływa na przyspieszony spływ wód z gór do dolin i w konsekwencji – na katastrofalne wezbrania Orawy i Wagu po każdych intensywniejszych opadach. Pomysły budowy zapory i zbiornika na Orawie, które miałyby temu zapobiec, datują się od XVIII w. Pierwszy model drewnianej zapory z 1730 r. zachował się do dziś i jest przechowywany w muzeum na Zamku Orawskim. Pierwszy projekt budowy zapory betonowej, na terenie dawnej wsi Ujście nad Orawą (obecnie zalana wodami zapory) powstał w 1870 r., nie został jednak zrealizowany, podobnie jak kilka następnych. Najśmielszy projekt, z 1918 r., zakładał, że maksymalny poziom lustra wody w zaporze wyniesie 613 m n.p.m. (dziś: 602,4 m n.p.m.).

Dopiero w 1937 r. czechosłowackie Ministerstwo Robót Publicznych zdecydowało o budowie. Ostateczny projekt opracowała szwajcarska firma „Swissboring” w latach 1940–1941. Prace przy badaniach geologicznych w rejonie przyszłej zapory rozpoczęto 24 lipca 1941 r., a samą budowę zaczęto 11 października tegoż roku. Po pokonaniu szeregu trudności wynikających z budowy geologicznej i tektoniki terenu, 1 grudnia 1943 r. rozpoczęło się betonowanie muru zapory. Po przerwie pod koniec II wojny światowej, w latach 1945–1948 przeprowadzono nowe badania i na ich podstawie w latach 1949–1951 opracowano nowy projekt zapory. Prace budowlane szły wolno, wstrzymywane przez kolejne powodzie, które zatapiały już wykonane wykopy i maszyny. Napełnianie zbiornika rozpoczęto w 1954 r., a 2 maja 1953 r. uruchomiona została pierwsza turbina zainstalowanej w zaporze hydroelektrowni. Ukończenie budowy miało miejsce w 1954 r.

Wpływ na okolicę

Wodami zbiornika zostały zalane wsie: Hamry (słow. Oravské Hámre), Ławków (słow. Ľavkov), Osada, Słanica (słow. Slanica) i Ujście nad Orawą (dziś Ústie nad Priehradou – włączone do Trzciany), część wsi Bobrów (słow. Bobrov) oraz większa część (w tym zabytkowe centrum) Namiestowa. Ponad wodą pozostały dwa niewielkie wzniesienia, należące niegdyś do Słanicy – dziś wyspy: Slanický ostrov z kościołem pw. Podwyższenia Świętego Krzyża z XVIII w. oraz Vtáči ostrov. Po napełnieniu jeziora okazała się konieczna zmiana przebiegu granicy polsko-słowackiej, tak, by całe jezioro pozostało po stronie słowackiej. Obecnie granica na krótkim odcinku przebiega północnym brzegiem jeziora. Wyparowanie wody z jeziora przy temperaturze powietrza 30 °C wynosi 24 m³ dziennie.

Znaczenie

Jezioro Orawskie pełni głównie funkcję przeciwpowodziową i retencyjną, a także rekreacyjno-sportową: na jego brzegach znajduje się kilka ośrodków rekreacyjnych, camping, przystanie itp. Odpływ wody ze zbiornika (średnia roczna z lat 1961-2000: 18,2 m³/s) służy również do napędzania dwóch turbin wodnych Kaplana o łącznej mocy 21,75 MW. Pracują one przy spadku wody od H = 9,9 m do H = 28,0 m i przepływie nominalnym Q = 2 x 50 = 100 m³/s. Hydroelektrownia ta produkuje rocznie średnio 31 GWh energii elektrycznej. Maksymalna produkcja, wynosząca 44,25 GWh, została zrealizowana w 1974 r. Łącznie, od początku eksploatacji do końca 2021 r. elektrownia wyprodukowała (nie licząc produkcji elektrowni przy zaporze Twardoszyn) 1999 TWh energii.

Przylegające do jeziora tereny stanowią ważną ostoję ptactwa, dla którego ustanowiono kilka obszarów chronionych: Obszary Natura 2000 Horná Orava, Jelešňa, Rašeliniská Oravskej kotliny, Zimník, Oravská vodná nádrž.

Przypisy