Jardang

Jardang – forma ukształtowania powierzchni Ziemi występująca na pustynnych obszarach na całym świecie; ostry grzbiet oddzielający bruzdy korazyjne. Główną rolę w jego tworzeniu odgrywają procesy korazji i deflacji.

Nazwa

Termin wywodzi się, według różnych źródeł, z języka tureckiego lub języka ujgurskiego (słowo jar oznacza ostrą krawędź skalną). Po raz pierwszy tej nazwy użył szwedzki geograf Sven Hedin (1903), opisując formy skalne występujące nieopodal jeziora Lob-nor w zachodnich Chinach.

Charakterystyka

Jardangi mają zazwyczaj do 100 m długości i kilku, kilkunastu metrów wysokości. Zdarzają się jednak takie o długości nawet ponad 1000 m i wysokości 200 m. Ich szczyty są najczęściej spłaszczone, zaś ściany strome (czasami podcięte). Zazwyczaj można je zobaczyć w gromadach i są położone równolegle do siebie, i zgodnie z kierunkiem wiejącego wiatru (jardangi występują na tych obszarach, na których wiatr ma swój jeden stały kierunek).

Jardangi dzieli się na mikrojardangi, mezojardangi i megajardangi. Mikrojardangi są małymi tworami, najmniejsze mają ledwie kilka centymetrów wielkości. Według Svena Hedina, klasyczne jardangi osiągają wielkość kilku, kilkunastu metrów; takie rozmiary mają właśnie mezojardangi. Megajardangi mogą ciągnąć się kilometrami, a ich wysokość dochodzi nawet do 200 metrów.

Utwory te są zbudowane z mało odpornych na procesy destrukcyjne osadów (najczęściej są to słabo skonsolidowane pyły, piaski czy iły pochodzenia rzecznego, jeziornego lub eolicznego).

Występowanie

Jardangi zlokalizowane są na terenach pustynnych, np. na pustyni Namib czy na Saharze. Licznie występują również w Azji, np. na pustyni Lut w Iranie czy na pustyniach Arabii Saudyjskiej. Można je też spotkać w obu Amerykach, Australii, a także w Europie (np. w Hiszpanii). Mezojardangi licznie występują w Czadzie, Mali, Algierii i Egipcie. Megajardangi można znaleźć m.in. na pustyni Lut czy w górach Tibesti.

Obecność jardangów stwierdzono także na Marsie.

Przypisy

1 2 3 4 Procesy i formy eoliczne. W: Piotr Migoń: Geomorfologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 362. ISBN 978-83-01-15979-5.
1 2 Featured images for September 2008: Yardangs on Earth and Mars. psi.edu. [dostęp 2015-07-27]. (ang.).
↑ Stanisław Pietkiewicz, Stefan Żmuda: Słownik poje̜ć geograficznych. Wiedza Powszechna, 1973, s. 182. [dostęp 2015-07-27].
1 2 Procesy i formy eoliczne. W: Piotr Migoń: Geomorfologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 361. ISBN 978-83-01-15979-5.
↑ Richard Chorley, Robert Percy Beckinsale: The History of the Study of Landforms: Quaternary and recent processes and forms (1890-1965) and the mid-century revolutions. Geological Society of London, 1964, s. 776. ISBN 978-1-86239-249-6. [dostęp 2015-07-27].
↑ Działalność wiatru. W: Włodzimierz Mizerski: Geologia dynamiczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014, s. 214. ISBN 978-83-01-17688-4.
1 2 3 Ronald Cooke, Andrew Warren, Andrew Goudie: Desert Geomorphology. CRC Press, 2006, s. 296. ISBN 978-0-203-02059-3. [dostęp 2015-07-29].
↑ Andrew Goudie, Nicholas J. Middleton: Desert Dust in the Global System. Springer Science & Business Media, 2006, s. 43. ISBN 978-3-540-32355-6. [dostęp 2015-07-27].
↑ Barbara Petrozolin-Skowrońska, Bartłomiej Kaczorowski: Nowa encyklopedia powsczechna PWN. Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 383-384. ISBN 978-83-01-14186-8. [dostęp 2015-07-27].
↑ Francisco Gutiérrez, Mateo Gutiérrez: Landscapes and Landforms of Spain. Springer Science & Business, 2014, s. 150. ISBN 978-94-017-8628-7. [dostęp 2015-07-29].

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.

[s362-1] 1 2 3 4 Procesy i formy eoliczne. W: Piotr Migoń: Geomorfologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 362. ISBN 978-83-01-15979-5.

[psi-2] 1 2 Featured images for September 2008: Yardangs on Earth and Mars. psi.edu. [dostęp 2015-07-27]. (ang.).

[żmuda-3] Stanisław Pietkiewicz, Stefan Żmuda: Słownik poje̜ć geograficznych. Wiedza Powszechna, 1973, s. 182. [dostęp 2015-07-27].

[s361-4] 1 2 Procesy i formy eoliczne. W: Piotr Migoń: Geomorfologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 361. ISBN 978-83-01-15979-5.

[5] Richard Chorley, Robert Percy Beckinsale: The History of the Study of Landforms: Quaternary and recent processes and forms (1890-1965) and the mid-century revolutions. Geological Society of London, 1964, s. 776. ISBN 978-1-86239-249-6. [dostęp 2015-07-27].

[6] Działalność wiatru. W: Włodzimierz Mizerski: Geologia dynamiczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014, s. 214. ISBN 978-83-01-17688-4.

[cooke-7] 1 2 3 Ronald Cooke, Andrew Warren, Andrew Goudie: Desert Geomorphology. CRC Press, 2006, s. 296. ISBN 978-0-203-02059-3. [dostęp 2015-07-29].

[turkmen-8] Andrew Goudie, Nicholas J. Middleton: Desert Dust in the Global System. Springer Science & Business Media, 2006, s. 43. ISBN 978-3-540-32355-6. [dostęp 2015-07-27].

[9] Barbara Petrozolin-Skowrońska, Bartłomiej Kaczorowski: Nowa encyklopedia powsczechna PWN. Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 383-384. ISBN 978-83-01-14186-8. [dostęp 2015-07-27].

[10] Francisco Gutiérrez, Mateo Gutiérrez: Landscapes and Landforms of Spain. Springer Science & Business, 2014, s. 150. ISBN 978-94-017-8628-7. [dostęp 2015-07-29].