| Obszar | |||
|---|---|---|---|
| Liczba mówiących |
ok. 108 tys. (2009) | ||
| Pismo/alfabet | |||
| Klasyfikacja genetyczna | |||
| |||
| Status oficjalny | |||
| UNESCO | 3 zdecydowanie zagrożony↗ | ||
| Ethnologue | 7 wypierany↗ | ||
| Kody języka | |||
| ISO 639-1 | zh | ||
| ISO 639-2 | chi | ||
| ISO 639-3 | dng | ||
| IETF | dng | ||
| Glottolog | dung1253 | ||
| Ethnologue | dng | ||
| W Wikipedii | |||
| |||
| Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu. | |||
Język dungański (Хуэйзў йүян) – język należący do mandaryńskiej grupy języków chińskich, którym posługują się Dunganie zamieszkujący Kirgistan i Kazachstan. Według danych z 2009 r. posługuje się nim nieco ponad 108 tys. osób.
Jest bliski północno-zachodnim dialektom mandaryńskim, przy czym jego użytkownicy mają odrębną tożsamość etniczną. Jest zapisywany cyrylicą.
System fonologiczny
Ogólna struktura fonetyczna języka dungańskiego nie różni się zbytnio od systemu języka mandaryńskiego, zwłaszcza dialektów z prowincji Gansu i Shaanxi, skąd wywodzą się przodkowie Dunganów. Posiada dwie odmiany, wersja standardowa posiada 3 tony, w drugiej odmianie występują 4 tony, podobnie jak w mandaryńskim.
Spółgłoski
| Nieaspirowane | Aspirowane | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Cyrylica | Łacińskie | Pinyin | IPA | Cyrylica | Łacińskie | Pinyin | IPA | |
| б | в | b | p | п | p | p | pʰ | |
| д | d | d | t | т | t | t | tʰ | |
| з | z | z | ts | ц | c | c | tsʰ | |
| җ | z̧ | zh | tʂ | ч | ç | ch | tʂʰ | |
| j | tɕ | q | tɕʰ | |||||
| г | g | g | k | к | k | k | kʰ | |
| Nosowe | Szczelinowe | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Cyrylica | Łacińskie | Pinyin | IPA | Cyrylica | Łacińskie | Pinyin | IPA | |
| м | m | m | m | ф | f | f | f | |
| н | n | n | n | |||||
| с | s | s | s | |||||
| ш | ş | sh | ʂ | |||||
| щ | x | ɕ | ||||||
| ң | ņ | ng | ŋ | х | x | h | x | |
| Dźwięczne etc | |||
|---|---|---|---|
| Cyrylica | Łacińskie | Pinyin | IPA |
| в | v | w | w |
| л | l | l | l |
| р | r | – | r |
| ж | ƶ | r | ʐ |
| й | j | y | j |
Samogłoski
| Cyrylica | Łacińskie | Pinyin | IPA | Cyrylica | Łacińskie | Pinyin | IPA | Cyrylica | Łacińskie | Pinyin | IPA | Cyrylica | Łacińskie | Pinyin | IPA | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ы | ƅ | i | ɨː | и | i | i | iː | ў | w | u | uː | ү | y | ü, u | yː | |||
| а | a | a | aː | я | ja | ia (ya) | ia(jaː) | уа | ua | ua | ua | |||||||
| ә | ə | e | әː | е | je | ie (ye) | iә(jәː) | уә | uә | uo | uә | үә | yә | üe, ue | yә | |||
| э | e | ê, ai | ɛː | уэ | ue | ue, uai | uɛ | |||||||||||
| о | o | o, ao | ɔː | ё | jo | iao (yao) | iɔː(jiɔː) | уэй | wj | ui | uɛi | |||||||
| ый | ƅj | ei | ei | уй | vi | wei | uei | |||||||||||
| у | u | ou | ou | ю | ju, jy | iu (you) | iou(jou) | |||||||||||
| ан | an | an | æ˜ | ян | jan | ian (yan) | iæ˜(jæ˜) | уан | uan | uan | uæ˜ | үан | yan | üan, uan | yæ˜ | |||
| он | on | ang | aŋ | ён | jon | iang (yang) | iaŋ(jaŋ) | уон | uon | uang | uaŋ | |||||||
| ын | ƅn | eng, en | әŋ | ин | in | ing, in | iŋ | ун | wn | ong | ʊŋ | үн | yn | iong, un | yŋ | |||
| эр | әƣ | er | әɻ |
Słownictwo
Dungański zachowuje pewien poziom wzajemnej zrozumiałości z dialektami mandaryńskimi; jego słownictwo ma głównie pochodzenie chińskie, choć nawarstwiły się zapożyczenia z innych języków. Źródłami zapożyczeń są języki arabski i perski, język rosyjski (który użyczył dungańskiemu również pewnych wyrazów międzynarodowych), a w ograniczonym zakresie także języki turkijskie Azji Centralnej. Podstawowy zasób leksykalny języka dungańskiego jest zbliżony do dialektów z prowincji Gansu i Shaanxi; dodatkową grupę słownictwa tworzą archaiczne chińskie słowa z czasów dynastii Qing. Zapożyczenia i kalki z języka rosyjskiego doszły w XX w. Dunganom nie są znane chińskie neologizmy powstałe w XX w.
System pisma
Do końca lat 20. XX w. Dunganie posługiwali się pismem arabskim, po zakazie używania tego pisma przez władze ZSRR – pismem łacińskim, zaś od 1953 roku – cyrylicą.
| Cyrylica | А/а | Б/б | В/в | Г/г | Д/д | Е/е | Ё/ё | Ж/ж | Җ/җ | З/з | И/и | Й/й | К/к | Л/л |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nazwa | a | бэ | вэ | гэ | дэ | e | ё | жэ | җe | зэ | и | ий | кa | эль |
| IPA | a, ɑ | p | v | k | d | iɛ | iɔ | ʐ | tʂ, tɕ | ts | i, ei | j | kʰ | l |
| Łacińskie | a | b | v | g | d | (y)e | yo | zh, rzh | zh | z | i | (y)u, (y)i | k | l |
| Cyrylica | М/м | Н/н | Ң/ң | Ә/ә | О/о | П/п | Р/р | С/с | Т/т | У/у | Ў/ў | Ү/ү | Ф/ф | Х/х |
| Nazwa | эм | эн | ың | ә | o | пэ | эр | эc | тэ | у | ў | ү | эф | xa |
| IPA | m | n | ɳ | ɤ | ɔ | pʰ | ɚ, r | s | tʰ | ɤu, u | u | y | f | x |
| Łacińskie | m | n | ng | eh | o | p | r | s | t | u | wu | (y)u | f | kh |
| Cyrillic | Ц/ц | Ч/ч | Ш/ш | Щ/щ | Ъ/ъ | Ы/ы | Ь/ь | Э/э | Ю/ю | Я/я | ||||
| Nazwa | цэ | чэ | шa | щa | нин xo | ы | ван xo | э | ю | йa | ||||
| IPA | tsʰ | tʂʰ, tɕʰ | ʂ | ɕ | * | ɪ, ɭɘ | * | ɛ | iɤu | ia, iɑ | ||||
| Łacińskie | ts | ch | sh | shch, hs | `` | `i | ` | e(i) | yu | ya |
- Litery Ъ oraz Ь używane są tylko w zapożyczeniach z języka rosyjskiego
Spółgłoski:
| Pinyin | Palladiusz | Dungański | Pinyin | Palladiusz | Dungański | Pinyin | Palladiusz | Dungański | Pinyin | Palladiusz | Dungański | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| b | б | б | p | п | п | m | м | м | f | ф | ф | |||
| d | д | д | t | т | т | n | н | н / л | l | л | л | |||
| g | г | г | k | к | к | h | х | х | ||||||
| j | цз(ь) | җ(ь) | q | ц(ь) | ч(ь) | x | с(ь) | щ(ь) | ||||||
| z | цз | з | c | ц | ц | s | с | с | ||||||
| zh | чж | җ | ch | ч | ч | sh | ш | ш / с / ф | r | ж | ж | |||
Przypisy
- 1 2 3 David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig (red.), Dungan, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 22, Dallas: SIL International, 2019 [zarchiwizowane z adresu 2019-06-06] (ang.).
- 1 2 Hongyuan Dong, A History of the Chinese Language, wyd. 2, Abingdon–New York: Routledge, 2021, s. 176, DOI: 10.4324/9780429264665, ISBN 978-0-429-26466-5, ISBN 978-0-367-20984-1, ISBN 978-0-367-20985-8 (ang.).
- 1 2 Bernard Comrie, The Languages of the Soviet Union, Cambridge: Cambridge University Press, 1981 (Cambridge language surveys), s. 273, ISBN 0-521-23230-9, ISBN 0-521-29877-6, OCLC 6627395 [dostęp 2023-09-22] (ang.).
Linki zewnętrzne
- Dungan, [w:] Ethnologue: Languages of the World, Dallas: SIL International [dostęp 2009-06-26] (ang.).
- Dungan Script and Chinese Language Reform. Pinyin.info. [dostęp 2023-09-22]. (ang.).