dolnoserbšćina
Obszar

Łużyce (Niemcy)

Liczba mówiących

1–2 tys.

Pismo/alfabet

łacińskie

Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
język urzędowy Język regionalny w Niemczech
Organ regulujący Dolnołużycki Komitet Językowy
Ethnologue 8a umierający↗
Kody języka
ISO 639-2 dsb
ISO 639-3 dsb
IETF dsb
Glottolog lowe1385
Ethnologue dsb
WALS srl
SIL WEE
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku dolnołużyckim
Słownik języka dolnołużyckiego
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język dolnołużycki (dolnołuż. dolnoserbska rěc, dolnoserbšćina) – jeden z dwóch języków łużyckich, którym posługują się Dolnołużyczanie na niewielkim obszarze wokół Chociebuża we wschodniej części Niemiec.

Ogólną liczbę użytkowników języka dolnołużyckiego szacuje się na ok. 1–2 tys. Dolnołużycki jest językiem wymierającym, o czym świadczą dane demograficzne, według których większość aktywnych użytkowników dolnołużyckiego to ludzie starsi. Młodsi natomiast ze względów pragmatycznych wolą posługiwać się językiem niemieckim, umożliwiającym karierę zawodową i awans społeczny. Podejmowane są pewne próby działań, mające uchronić język dolnołużycki przed wymarciem. Do najważniejszych należy tzw. program „Witaj”, stawiający na rozwój dolnołużyckiego już w przedszkolach i to nie tylko dzieci dolnołużyckich, ale także uczęszczających do tych samych przedszkoli dzieci niemieckich. Efekty programu dalekie są jednak od zadowalających, co nie pozwala patrzeć z optymizmem na przyszłość dolnołużyckiego. Istnieją obawy, że jeśli nie zostaną podjęte radykalne działania, zarówno ze strony samych Łużyczan, jak i państwa niemieckiego, język ten może zaniknąć w ciągu następnych dwóch-trzech pokoleń.

Język dolnołużycki różni się od górnołużyckiego szeregiem cech oraz odmienną w dużej mierze leksyką, co powoduje, że wzajemne zrozumienie użytkowników obydwu tych języków może być dość trudne. Język dolnołużycki ze względu na pewne cechy bliższy jest językowi polskiemu, natomiast górnołużycki bliższy jest językowi czeskiemu.

Wykształcony został język literacki (standard językowy), w którym powstają dzieła literackie, prowadzone są zajęcia na poziomie podstawowym i gimnazjalnym, wydawana jest prasa (jednak w bardzo ograniczonym wymiarze; najważniejszym tytułem pozostaje tygodnik Nowy Casnik) itp. Istnieje dolnołużycka wersja Wikipedii. Podstawą piśmiennictwa dolnołużyckiego i dolnołużyckiego języka standardowego jest dialekt chociebuski.

Pisownia

Alfabet dolnołużycki
a b c č ć d e ě f g h ch i j k ł l m n ń o p r ŕ s š ś t u w y z ž ź
A B C Č – D E – F G H Ch I J K Ł L M N – O P R – S Š Ś T U W Y Z Ž Ź

Polskim głoskom ć, dź, w odpowiadają w dolnołużycczyźnie głoski ś, ź, np. pol. być – dłuż. byś, pol. dzieci – dłuż. źiśi. Polskim grupom spółgłoskowym tr i pr odpowiadają dolnołużyckie tš, pš, np. pol. prawy – dłuż. pšawy, pol. straszny – dłuż. tšašny, pol. trawa – dłuż. tšawa itp.

W ortografii dolnołużyckiej występuje także znak ó, który, w zależności od dialektu, może oznaczać następujące samogłoski: /ɔ/, /ʊ/, /ɨ/ lub /y/, albo /ɛ/.

Gramatyka

W obu językach łużyckich zachowały się proste czasy przeszłe (aoryst i imperfectum; choć w dolnołużyckim używane są już tylko w języku literackim), liczba podwójna. Język dolnołużycki zachował dodatkowo supinum, które w pozostałych językach słowiańskich (z wyjątkiem słoweńskiego) zanikło.

Język używa w zasadzie sześciu przypadków: mianownika, dopełniacza, celownika, biernika, narzędnika i miejscownika (wołacz występuje tylko w kilku tradycyjnych formach). Rzeczowniki mają liczbę podwójną (jadna ruka, dwě ruce, tśi ruki).

Wymowa

Akcent w słowach dolnołużyckich pada zazwyczaj na pierwszą sylabę:

W zapożyczeniach akcent może padać na jedną z trzech ostatnich sylab:

Przykłady

Ojcze nasz

Wośc naś

Wośc naś, kenľ sy na njebju,
huswěśone buźi twojo mě.
Twojo kraljestwo pśiźi.
Twoja wola se stani, ako na njebju tak teľ na semi.
Naś wśedny klěb daj nam źěnsa.
A wodaj nam naśe winy, ako my wodawamy naśym winikam.
A njewjeź nas do spytowanja, ale humoż nas wot togo złego.
(Pśeto twojo jo to kralejstwo a ta moc a ta cesć do nimjernosći).
Amen

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 Šatava Leoš: Lužičtí Srbové na přelomu 20./21. století. Praha: Nakladatelství Epocha, 2020, s. 81.
  2. ↑ Robert Elsie, „Anthology of Sorbian poetry”, UNESCO/Forest Books, 1990, s.VIII.
  3. ↑ Danuta Natalia Wesołowska, „Nauka o języku polskim w szkole średniej”, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 1977, s. 29.
  4. ↑ Lenka Scholze, Mood in Sorbian, [w:] Björn Rothstein, Rolf Thieroff (red.), Mood in the Languages of Europe, Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins Publishing, 2010 (Studies in Language Companion Series 120), s. 376–377, DOI: 10.1075/slcs.120.21sch, ISBN 978-90-272-0587-2, OCLC 697608404 (ang.).
  5. ↑ Joanna Waliszewska, Antroponimy i toponimy w łużyckich tłumaczeniach Ewangelii według św. Mateusza, „Slavia Occidentalis” (73/1), 2016, s. 158, DOI: 10.14746/SO.2016.73.10, ISSN 0081-0002.
  6. ↑ Roland Marti, Ó w dolnoserbbšćinje, „Phonus” (11), Universität des Saarlandes, Saarbrücken 2007, s. 48 [dostęp 2023-12-14] (dolnołuż.).

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.