Hesperantha Ker-Gawler – rodzaj roślin należący do rodziny kosaćcowatych (Iridaceae), obejmujący 91 gatunków występujących naturalnie w Kamerunie oraz wschodniej i południowej Afryce, na obszarze od Etiopii do RPA. Główne skupiska występowania roślin z tego rodzaju to południowo-zachodni Kraj Przylądkowy, zachodni Karru i Góry Smocze. Dwa gatunki (H. falcata i H. graminifolia) zostały introdukowane do wschodniej i południowej Australii, a jeden (H. coccinea) na Tasmanię, gdzie uległy naturalizacji.

Morfologia

Pokrój

Rośliny zielne przechodzące okres spoczynku, niewielkie, rzadko o wysokości przekraczającej 15–20 cm.

Pęd

Podziemna bulwocebula, kulista do jajowatej lub dzwonkowatej, niekiedy z wybrzuszeniem u nasady, z którego wyrastają korzenie, rzadziej bulwocebula jest zredukowana i podobna do kłącza (H. coccinea). Pęd podziemny pokryty tuniką, zdrewniałą lub rzadziej twardą i papierowatą.

Liście

Dwa lub trzy dolne liście dolne są błoniastymi katafilami. Liści właściwych jest od dwóch do kilku, unifacjalnych, z wyraźnie uwidocznioną żyłką centralną. Blaszki liściowe płaskie do cylindrycznych w przekroju, niekiedy z pogrubionymi brzegami i żyłką centralną, czasami owłosione.

Kwiaty

Pęd kwiatostanowy wyprostowany lub podziemny, prosty lub rozgałęziony, cylindryczny w przekroju. Kwiaty zebrane w kłos, rzadko roślina tworzy jeden lub dwa kwiaty. Kwiaty zwykle promieniste, kółkowate do talerzykowatych lub zwieszonych, głównie białe lub różowe, ale u niektórych gatunków również żółte, niebieskie do fioletowych, purpurowe lub czerwone. Często pachnące, zwykle wieczorem. Listki okwiatu w dolnej części zrośnięte w cylindryczną, czasami zagiętą wierzchołkowo rurkę, wyżej wolne, rozwarte lub rzadziej zakrzywione. Pręciki położone symetrycznie, rzadziej jednostronnie i wygięte w dół. Szyjka słupka nitkowata, charakterystycznie dla roślin z tego rodzaju rozgałęziająca się na wysokości lub poniżej gardzieli rurki okwiatu, na nitkowate, długie i smukłe rozgałęzienia.

Owoce

Torebki, kuliste do podługowatych lub cylindrycznych, niekiedy pękające jedynie na jednej trzeciej swojej długości. Nasiona kuliste do kanciastych, spłaszczone na końcu chalazalnym, niekiedy lekko skrzydełkowate.

Rośliny podobne

Rośliny z rodzaju Geissorhiza często są mylone z Hesperantha. Te drugie wyróżnia jednak charakterystyczne nitkowate rozgałęzienie szyjki słupka.

Biologia

Rozwój

Wieloletnie geofity cebulowe. Kwiaty gatunków o białym okwiecie otwierają się późnym popołudniem i pozostają otwarte do nocy, wydzielając silny, słodki zapach, często z korzennymi nutami cynamonu lub goździków, są zapylane głównie przez ćmy z rodzin sówkowatych i Depanogynidae, a przed zmierzchem także przez pszczoły. Kwiaty gatunków o okwiecie kolorowym otwierają się w ciągu dnia, przy czym pachnące są tylko kwiaty o jasnych kolorach, które zapylane przez pszczoły, głównie z gatunku pszczoła miodna oraz z rodzaju Anthophora lub Amegilla. Wyjątkiem jest H. erecta, o białych kwiatach, które otwierają się w ciągu dnia i wydzielają zapach imitujący aromat orchidei z rodzaju Pterygodium, wabiąc pszczoły, które są zapylaczami tych orchidei. Również niektóre gatunki o ciemnoczerwonych, purpurowych lub fioletowych kwiatach (jak H. latifolia, H. grandiflora, H. scopulosa i H. coccinea) są wyjątkiem od wskazanej powyżej reguły. Listki okwiatu tych roślin formują długą 2- lub 3-centymetrową rurkę, u nasady której produkowany jest nektar. Jest on niedostępny dla pszczół, ale pozostaje w zasięgu muchówek krótkoczułkich z gatunków Prosoeca peringueyi i Prosoeca ganglbaueri, wyposażonych w wystarczająco długą ssawkę. Niektóre gatunki o kwiatach kremowych i żółtych i długich rurkach okwiatu (np. H. muirii, H. pallescens) są zapylane przez bąkowate z rodzaju Philoliche. H. coccinea jest zapylana również przez duże motyle z rodziny paziowatych oraz z rodzaju Aeropetes. Szczególną strategię zapylania przyjęły rośliny z gatunku H. vaginata o dużych kwiatach w kolorze żółtym i czekoladowym. Kwitną one w innej porze roku, wabiąc chrabąszcze z plemienia Hopliini, które na nich kopulują.

Genetyka

Komórki roślin z rodzaju Hesperentha zawierają 13 par chromosomów homologicznych (x=13).

Systematyka

Rodzaj z plemienia Croceae, z podrodziny Crocoideae z rodziny kosaćcowatych (Iridaceae).

Peter Goldblatt, południowoafrykański botanik, kurator Ogrodu Botanicznego Missouri i badacz tego rodzaju, w pracach opublikowanych w latach 1982, 1984 oraz 2003, zaproponował jego podział na sekcje. Według przeglądu porównawczego rodzaju z 2003 roku Goldblatt podzielił rodzaj na trzy sekcje, uznając jako zasadnicze kryterium podziału charakterystykę bulwocebul:

• Concentrica, obejmującą większość opisanych wówczas gatunków (np. H. rupicola, H. coccinea, H. grandiflora), o bulwocebulach asymetrycznych, z zaokrągloną nasadą i kwiatach zwykle z prostą rurką okwiatu,
• Hesperantha, z kilkoma gatunkami (np. H. falcata), o relatywnie dużych, symetrycznych i dzwonkowatych bulwocebulach z nasadą płaską, poziomą lub skośną, pokrytych tuniką, która pozostaje cała, i kwiatach z prostą rurką okwiatu,
• Radiata, z kilkoma gatunkami (np. H. radiata), o relatywnie dużych, symetrycznych i dzwonkowatych bulwocebulach z nasadą płaską, poziomą lub skośną, pokrytych tuniką, która jest pofałdowana i frędzelkowata u nasady, i kwiatach z mocno zakrzywioną rurką okwiatu.

Gatunki

Nazewnictwo

Etymologia nazwy naukowej

Nazwa naukowa pochodzi od greckich słów εσπέρα (espera – wieczór) i άνθος (anthos – kwiat) i odnosi się do czasu kwitnienia tych roślin.

Nazwy zwyczajowe w języku polskim

W Słowniku polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin z roku 1900 Józef Rostafiński wymienił Hesperantha pod polską nazwą iksyjka. Nazwa ta jednak nie jest przywołana w innych słownikach.

Synonimy taksonomiczne

• Hesperanthus Salisb., Trans. Hort. Soc. London 1: 321 (1812).
• Schizostylis Backh. & Harv., Bot. Mag. 90: t. 5422 (1864).

Zagrożenie i ochrona

35 gatunków tej rośliny zostało ujętych na czerwonych listach gatunków zagrożonych wyginięciem, głównie w Afryce Południowej, ale także w Zimbabwe (H. ballii), Lesotho (H. crocopsis) i Eswatini (H. umbricola). Cztery gatunki zostały uznane za krytycznie zagrożone: H. oligantha, H. pallescens, H. saldanhae i H. spicata.

Zastosowania

Niektóre gatunki z tego rodzaju są cenionymi i rozpowszechnionymi roślinami ozdobnymi. Najbardziej popularnym uprawianym gatunkiem jest Hesperantha coccinea o jasnych i czerwonych kwiatach. Jest też uprawiana na kwiat cięty. Do 1996 r. gatunek ten był wydzielony do odrębnego rodzaju Schizostylis i pod tą nazwą nadal może występować w sprzedaży. Stworzono wiele kultywarów tego gatunku. Cztery z nich: ‘Jennifer’, ‘Major’, ‘Sunrise’ i ‘Wilfred H. Bryant’, uzyskały nagrodę Award of Garden Merit Królewskiego Towarzystwa Ogrodniczego (Royal Horticultural Society) w Wielkiej Brytanii.

Oprócz H. coccinea uprawiane są też inne gatunki, np. H. cucullata, H. falcata, H. radiata, H. vaginata i inne.

Przypisy