HMS Gotland – szwedzki krążownik lotniczy wodowany w 1933, służący w szwedzkiej marynarce wojennej w latach 1934–1960. Był to jedyny okręt takiej klasy zbudowany w Europie w okresie międzywojennym. W 1944 „Gotland” został przebudowany na krążownik przeciwlotniczy, a w 1955 na okręt naprowadzania samolotów myśliwskich. Od 1940 służył także jako okręt szkolny. „Gotland” został wycofany do rezerwy 1956, skreślony ze składu floty w 1960, sprzedany na złom w 1962 i złomowany rok później.

Historia powstania

Po zakończeniu I wojny światowej admiralicja szwedzkiej marynarki wojennej (Svenska marinen) planowała zastąpić przestarzały krążownik HMS „Fylgia” i stawiacz min HMS „Clas Fleming” nowymi okrętami, ale nie udało się jej uzyskać odpowiednich funduszy. Utworzono specjalny komitet, którego zadaniem było znalezienie rozwiązania tego problemu oraz, bardziej ogólnie, analiza potrzeb szwedzkiej marynarki w przyszłości i analiza światowych trendów w budownictwie okrętów. Komitet zaproponował budowę stosunkowo niewielkiego tendra wodnosamolotów o wyporności 4.500 ton, przenoszącego 12 wodnosamolotów, ale admiralicja wpłynęła na zmianę rekomendacji komisji i ostatecznie zdecydowano się na budowę krążownika lotniczego (szw. flygplankryssare), uzbrojonego w armaty 152 mm, zdolnego do przenoszenia ośmiu wodnosamolotów i mogącego działać także jako stawiacz min. Plany admiralicji zakładały konstrukcję okrętu o wyporności 5.000-5.500 ton, uzbrojonego w sześć armat 152 mm w trzech podwójnych wieżach, z prędkością maksymalną wynosząca 28 węzłów. Ogólne plany okrętu zostały przyjęte w styczniu 1927, 13 maja tego roku szwedzki parlament autoryzował budowę nowego okrętu przeznaczając na ten cel 16,5 miliona koron. Ostateczne plany okrętu zostały ukończone rok później w maju i przedstawione do przetargu szwedzkim stoczniom. Admiralicja nie dostała żadnej oferty na budowę okrętu według jej specyfikacji za wyznaczoną kwotę i ostatecznie zdecydowano się na mniej ambitny projekt.

Największe zmiany polegały na zmniejszeniu wielkości okrętu, redukcji uzbrojenia z trzech dwudziałowych wież (dwie na dziobie, jedna na śródokręciu) na dwie wieże (jedna na dziobie, jedna na śródokręciu) i dwie pojedyncze armaty 152 umieszczone w kazamatach po obydwu stronach mostka („Gotland” był ostatnim dużym okrętem w którym użyto takiego rozwiązania). Zadecydowano także o użyciu jednej, centralnie zamontowanej katapulty wodnosamolotów, zamiast dwóch (po jednej na każdej burcie). Początkowo planowano zakupić katapulty w Stanach Zjednoczonych, ale rząd amerykański nie zdecydował się na sprzedaż katapult do Szwecji i ostatecznie jedna katapulta została zakupiona w Niemczech w zakładach Heinkel Flugzeugewerke.

Kontrakt na budowę okrętu został przyznany dużej, göteborskiej stoczni Götaverken, a część kadłuba oraz maszynownia zostały wybudowane w zakładach Lindholm Mekaniska Varkstad och Varf. „Gotland” został wodowany 14 września 1933. Chrztu okrętu dokonał ówczesny następca tronu Gustaw Adolf. Wyposażony okręt odbywał próby odbiorcze od 25 sierpnia 1934 roku, po czym został przyjęty do służby 14 grudnia 1934 roku.

Służba i modernizacje

W 1935 „Gotland” dołączył do innych okrętów floty w jej codziennych operacjach pokojowych. W grudniu 1935 okręt udał się na pierwszą wizytę zagraniczną. W okresie międzywojennym często odbywał kurtuazyjne wizyty do innych krajów; w czerwcu i lipcu 1939 odwiedził na przykład Bordeaux i Southampton. W momencie wybuchu II wojny światowej „Gotland” rozpoczął regularne patrole na Bałtyku oraz w rejonach Skagerraku i Kattegatu. W tym okresie użyteczność „Gotlanda” jako okrętu lotniczego była już praktycznie zerowa, zaokrętowane na nim wodnosamoloty były przestarzałe, a cały Bałtyk znajdował się w zasięgu samolotów bazujących na lotniskach lądowych, które miały znacznie lepsze osiągi. Niemniej „Gotland” kontynuował patrole, służąc także jako okręt szkolny.

W czasie jednego z patroli, 20 maja 1941, z pokładu „Gotlanda” dostrzeżono niemieckie okręty „Bismarck” i „Prinz Eugen”. Wiadomość o niemieckich okrętach została przekazana brytyjskiemu attaché morskiemu, który z kolei przekazał tę informację do Admiralicji; była to pierwsza wiadomość, jaką otrzymali Brytyjczycy wskazująca, że „Bismarck” i „Prinz Eugen” znajdowały się w drodze na Atlantyk, co umożliwiło ich późniejsze przechwycenie.

W 1943 „Gotland” został przebudowany na krążownik przeciwlotniczy. Z okrętu usunięto katapultę oraz całe wyposażenie lotnicze i obsługi samolotów. Na tylnym pokładzie zamontowano dodatkowe uzbrojenie przeciwlotnicze – cztery podwójne armaty Bofors 40 mm L/56 i dwa pojedyncze działka Oerlikon 20 mm. Przebudowa okrętu zakończyła się w kwietniu 1944.

Po zakończeniu II wojny światowej „Gotland” kontynuował tradycję kurtuazyjnych wizyt do zagranicznych portów.

W 1953 okręt przeszedł kolejną modernizację. Zdemontowano z niego wszystkie armaty 75 mm i karabiny maszynowe, zmniejszono liczbę działek 25 mm z sześciu do dwóch (pozostałe dwa przeniesiono na przednią wieżę 152 mm). Zamontowano za to cztery pojedyncze armaty Bofors 40 mm w nowszej wersji L/70. Okręt otrzymał nowoczesne wyposażenie elektroniczne w postaci brytyjskich radarów typu 262 i 293 oraz sonaru typu 144. Tak zmodernizowany „Gotland” otrzymał nową funkcję jako okrętu kierującego samolotami myśliwskimi.

W 1956 okręt udał się w ostatni rejs zagraniczny i do 1960 pozostawał już tylko na szwedzkich wodach przybrzeżnych. „Gotland” został wycofany do rezerwy, sprzedany na złom w 1962 i złomowany rok później.

Opis konstrukcji

Krążownik „Gotland” miał wyporność pełną 5550 ton i standardową 4570 ton, długość wynosiła 134,7 metrów, szerokość 15,4 m i zanurzenie 4,5 m. Okręt był bardzo lekko opancerzony, główne wieże miały pancerz o grubości do 50 mm, magazyny amunicji były chronione pancerzem od 25 do 50 mm, pancerz na głównym pokładzie miał grubość od 30 do 50 milimetrów. Główne uzbrojenie artyleryjskie umieszczone było w dwóch dwudziałowych wieżach umieszczonych w osi symetrii kadłuba i dwóch pojedynczych kazamatach. Stanowiło je sześć armat kalibru 152 mm M/30 produkcji Boforsa. Strzelały pociskami o masie około 45 kg. Maksymalny kąt podniesienia armat umieszczonych w wieżach wynosił 60°, co przynajmniej teoretycznie umożliwiało ich wykorzystanie jako armat uniwersalnych. Armaty w kazamatach miały znacznie bardziej ograniczony kąt podniesienia (30°), a także miały bardziej ograniczone pole ostrzału w poziomie. Maksymalna donośność armat wieżowych wynosiła 25 tys. m, a kazamatowych - 20 tys. m. W praktyce donośność wynosiła jednak do 18 km. Dodatkowe uzbrojenie stanowiły cztery armaty przeciwlotnicze Bofors 75 mm (dwie pojedyncze i jedna podwójna), sześć działek Bofors 25 mm i cztery karabiny maszynowe 8 mm.

Na wysokości śródokręcia zamontowano dwie potrójne wyrzutnie torpedowe (po jednej na każdej burcie) kalibru 530 mm.

Okręt mógł przenosić 80-100 min składowanych na pokładzie rufowym.

Zespół napędowy okrętu stanowiły cztery kotły parowe i dwie turbiny o łącznej mocy 33 tys. shp. Prędkość maksymalna „Gotlanda” wynosiła 27,5 węzła przy 300 obrotach na minutę. Zapas paliwa wynosił 800 ton co pozwalało okrętowi na pokonanie 4 tys. mil przy prędkości ekonomicznej 12 węzłów.

Rufowa część pokładu była przykryta gładkim pokładem lotniczym, na rufie znajdował się dźwig do podnoszenia wodnosamolotów z wody. Katapulta o długości 22 m pozwalała na wyrzucanie w powietrze samolotów co dwie minuty.

Wyposażenie lotnicze stanowiły angielskie wodnosamoloty Hawker Hart w wersji morskiej znanej jako Hawker Osprey. Na pokładzie okrętu można było składować 8 samolotów, a pod pokładem - 3, niemniej Szwecja zakupiła tylko sześć samolotów tego typu. W szwedzkiej wersji morskiej samoloty napędzane były zbudowanymi lokalnie silnikami gwiazdowymi Nohab Mercury II i znane były jako S.9.

Ocena okrętu

Po swoim wodowaniu „Gotland” wzbudził zainteresowanie na świecie i uważany był za nowoczesny i udany okręt wojenny, ale opinie te zostały zweryfikowane już w czasie jego eksploatacji. Jako krążownik lekki był on znacznie słabiej uzbrojony i opancerzony, niż współczesne mu jednostki tego typu, a jako tender wodnosamolotów miał zbyt skromne wyposażenie lotnicze. Samoloty Hawker Osprey były przestarzałe już w momencie wejścia „Gotlanda” do służby i w praktyce nie byłyby w stanie wykonać stawianych przed nimi zadań w obliczu nowoczesnych samolotów nieprzyjaciela. Dwie armaty umieszczone w kazamatach miały bardzo ograniczony kąt ostrzału, a doświadczenia praktyczne na okrętach innych państw pokazały, że kazamaty były często zalewane w trudnych warunkach pogodowych.

Hybrydowa konstrukcja okrętu „trzy-w-jednym” (krążownik, stawiacz min, tender wodnosamolotów) wymusiła na jego projektantach szereg kompromisów, w rezultacie „Gotland” nie prezentował pełnej wartości bojowej jako żaden z tej klasy okrętów.

Przypisy

Bibliografia

• Anthony Preston: The World's Worst Warships. Londyn: Conway Maritime Press, 2002, s. 108-111. ISBN 0-85177-754-6.
• RD Layman: The Hybrid Warship. Londyn: Conway Maritime Press, 1991, s. 39-42. ISBN 0-85177-555-1.
• Adam Fleks. Szwedzki krążownik lotniczy Gotland. „Morze, statki i okręty”. Nr 6/2011. XVI (113), s. 43-52, czerwiec 2011. Warszawa: Magnum X. ISSN 1426-529X.