Farbownik

Farbownik
	; Farbownik lekarski
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	ogórecznikowce
Rodzina	ogórecznikowate
Rodzaj	farbownik
	Nazwa systematyczna
	Anchusa L.; Sp. Pl. 133. 1 Mai 1753
	Typ nomenklatoryczny
	Anchusa officinalis L.
Synonimy
	Buglossum Mill.; Hormuzakia Gusul.; Lycopsis L.; Phyllocara Gusul.;
	Buglossum Mill.; Hormuzakia Gusul.; Lycopsis L.; Phyllocara Gusul.;

Farbownik (Anchusa L.) – rodzaj roślin należący do rodziny ogórecznikowatych. Należy do niego ok. 35 gatunków roślin. Występują one w Europie, zachodniej Azji (jeden gatunek sięga Chin), w północnej Afryce, największe zróżnicowanie osiągając w basenie Morza Śródziemnego. Jeden gatunek (A. capensis) rośnie w Afryce Południowej. W Polsce naturalnie występują dwa gatunki – farbownik polny A. arvensis i lekarski A. officinalis. Kilka gatunków jest uprawianych i niektóre przejściowo dziczeją.

Jako rośliny ozdobne sadzone są z tego rodzaju zwłaszcza: farbownik lazurowy A. azurea, farbownik lekarski A. officinalis i A. capensis. Farbownik lekarski był także dawniej stosowany jako roślina lecznicza i warzywo.

Morfologia

Pokrój: Rośliny jednoroczne, dwuletnie i byliny osiągające do 1,5 m wysokości. Pędy podnoszące się lub prosto wzniesione. Rośliny szorstko owłosione, rzadko miękko owłosione, z włoskami przylegającymi.
Liście: Skrętoległe, pojedyncze. Najczęściej całobrzegie i lancetowate.
Kwiaty: 5-krotne, skupione w szczytowe skrętki, zwykle wydłużające się w czasie owocowania, z lancetowatymi przysadkami. Działki kielicha zrośnięte tylko u nasady. Bywają równe lub nierówne, kształtu równowąskiego do trójkątnego i zwykle powiększają się nieco podczas owocowania. Płatki korony zrośnięte w krótką rurkę, zamkniętą osklepkami, poza tym z łatkami rozpostartymi w kolistą lub dzwonkowatą koronę, równe lub nierówne. Gardziel korony może być prosta lub zgięta. Płatki barwy niebieskiej, fioletowej, białej lub żółtawej. Pręciki równej długości, krótsze od rurki korony, nitki i pylniki zwykle krótkie. Zalążnia górna, czterokomorowa, z pojedynczą, krótką szyjką słupka niewystającą z rurki korony. Znamię główkowate i rozwidlone.
Owoce: Rozłupnie rozpadające się na cztery zwykle czarne lub brązowe i pomarszczone rozłupki.

Systematyka

Rodzaj należy do podplemienia Boragininae, plemienia Boragineae, podrodziny Boraginoideae, rodziny ogórecznikowatych Boraginaceae.

Rodzaj jest różnie ujmowany w klasyfikacjach. W szerokim ujęciu Anchusa sensu lato stanowi potwierdzoną w badaniach molekularnych grupę monofiletyczną, której taksonem siostrzanym jest Trachystemon orientalis. W obrębie grupy stwierdzono cztery linie rozwojowe obejmujące kolejno następujące taksony: 1) Phyllocara, Hormuzakia, Anchusa podrodzaj Buglossum i A. podrodzaj Buglossoides; 2) Gastrocotyle; 3) A. podrodzaj Buglossellum i Cynoglottis; 4) A. podrodzaj Anchusa, Lycopsis i Anchusella. W szerokim ujęciu rodzaju wszystkie te taksony są do niego włączane, natomiast w wąskim ujęciu rodzaj ograniczany jest do podrodzaju Anchusa, a pozostałe podrodzaje (Buglossum, Buglossoides, Buglossellum) wyodrębniane są jako osobne rodzaje.

Część gatunków tu dawniej włączanych przeniesiona została do innych rodzajów (wychodząc poza ramy rodzaju nawet w jego szerokim ujęciu), np. dawny farbownik niezapominajkowy Anchusa myosotiflora Lehm. → brunera wielkolistna Brunnera macrophylla (Adams) I.M.Johnst., a farbownik zimozielony Anchusa sempervirens (L.) Tausch → Pentaglottis sempervirens (L.) Tausch ex L.H.Bailey, Anchusa cretica Mill. → Anchusella cretica (Mill.) Bigazzi, E.Nardi & Selvi. Podawany z Polski jako efemerofit farbownik wschodni Anchusa orientalis (L.) Rchb. fil. klasyfikowany jest jako podgatunek Anchusa arvensis subsp. orientalis (L.) Nordh.

Wykaz gatunków

Anchusa aegyptiaca (L.) A.DC.
Anchusa affinis R.Br.
Anchusa arvensis (L.) M.Bieb. – farbownik polny, krzywoszyj polny
Anchusa aucheri A.DC.
Anchusa azurea Mill. – farbownik lazurowy
Anchusa barrellieri Vitman
Anchusa calcarea Boiss. – farbownik wapieniolubny
Anchusa capensis Thunb.
Anchusa cespitosa Lam.
Anchusa crispa Viv.
Anchusa × digenea Gușul.
Anchusa dinsmorei Rech.f.
Anchusa formosa Selvi, Bigazzi & Bacch.
Anchusa gmelinii Ledeb.
Anchusa humilis (Desf.) I.M.Johnst.
Anchusa iranica Rech.f. & Esfand.
Anchusa leptophylla Roem. & Schult.
Anchusa leucantha Selvi & Bigazzi
Anchusa limbata Boiss.
Anchusa milleri Lam. ex Spreng.
Anchusa montelinasana Angius, Pontec. & Selvi
Anchusa negevensis Danin
Anchusa ochroleuca M.Bieb.
Anchusa officinalis L. – farbownik lekarski
Anchusa procera Besser ex Link
Anchusa pseudoochroleuca Des.-Shost.
Anchusa puechii Valdés
Anchusa pusilla Gușul.
Anchusa samothracica Bigazzi & Selvi
Anchusa strigosa Banks & Sol.
Anchusa stylosa M.Bieb.
Anchusa thessala Boiss. & Spruner
Anchusa × thirkeana Gușul.
Anchusa tiberiadis Post
Anchusa undulata L.
Anchusa variegata (L.) Lehm.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-22] (ang.).
1 2 Anchusa. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2018-12-31].
1 2 Genus: Anchusa L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2018-12-31].
1 2 3 4 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 46, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 3 4 5 6 7 8 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 238. ISBN 0-333-74890-5.
1 2 3 4 5 6 7 Anchusa Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-12-31].
1 2 ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 32, ISBN 978-83-62975-45-7 .
↑ Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 24. ISBN 978-83-925110-5-2.
1 2 Yasin J. Nasir: Anchusa L.. [w:] Flora of Pakistan [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-12-31].
↑ Hilger, H. H., Selvi, F., Papini, A., Bigazzi, M.. Molecular Systematics of Boraginaceae Tribe Boragineae Based on ITS1 and trnL Sequences, with Special Reference to Anchusa s.l.. „Annals of Botany”. 94, 2, s. 201–212, 2004.
↑ Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
↑ Massimo Bigazzi, Enio Nardi, Federico Selvi. Anchusella, a new genus of Boraginaceae from the Central-Eastern Mediterranean. „Plant Systematics and Evolution”. 205, 3-4, s. 241–264, 1997.
↑ Anchusa arvensis subsp. orientalis (L.) Nordh.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-04-18].
↑ Anchusa. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-12-31].

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-22] (ang.).

[ing-3] 1 2 Anchusa. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2018-12-31].

[grin-4] 1 2 Genus: Anchusa L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2018-12-31].

[mabb-5] 1 2 3 4 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 46, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[philips-6] 1 2 3 4 5 6 7 8 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 238. ISBN 0-333-74890-5.

[china-7] 1 2 3 4 5 6 7 Anchusa Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-12-31].

[checklist-8] 1 2 ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 32, ISBN 978-83-62975-45-7 .

[gawrys-9] Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 24. ISBN 978-83-925110-5-2.

[pakistan-10] 1 2 Yasin J. Nasir: Anchusa L.. [w:] Flora of Pakistan [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-12-31].

[11] Hilger, H. H., Selvi, F., Papini, A., Bigazzi, M.. Molecular Systematics of Boraginaceae Tribe Boragineae Based on ITS1 and trnL Sequences, with Special Reference to Anchusa s.l.. „Annals of Botany”. 94, 2, s. 201–212, 2004.

[12] Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.

[13] Massimo Bigazzi, Enio Nardi, Federico Selvi. Anchusella, a new genus of Boraginaceae from the Central-Eastern Mediterranean. „Plant Systematics and Evolution”. 205, 3-4, s. 241–264, 1997.

[14] Anchusa arvensis subsp. orientalis (L.) Nordh.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-04-18].

[tpl-15] Anchusa. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-12-31].