Cytara
Klasyfikacja naukowa
321.322-5

Chordofon złożony

Klasyfikacja popularna
instrument szyjkowy, strunowy, szarpany
Podobne instrumenty

citola, gitara

Cytara – dawny, strunowy, szarpany, instrument muzyczny z płaskim korpusem o gruszkowatym zarysie, długą szyjką z podstrunnicą i metalowymi progami, oraz kilkoma zdwojonymi, drucianymi strunami, które zarywa się palcami. Znana od późnego średniowiecza; najbardziej popularna w okresie renesansu i wczesnego baroku; wyparta przez gitarę. Używana głównie do akompaniowania śpiewowi, również do gry solowej.

Budowa

Drewniany korpus cytary ma płaskie lub nieznacznie wybrzuszone płyty górną (rezonansową) i dolną, oraz niewysokie boczki – płytkie u dołu korpusu, wznoszące się łagodnie w kierunku nasady szyjki. Jego kształt przybiera najczęściej gruszkowatą lub łezkowatą formę, niekiedy szpadlowatą, z zaznaczonymi u dołu ramionami formującymi poprzecznie do osi instrumentu wyraźny, sierpowaty zarys. Pośrodku, lub blisko górnej części płyty wierzchniej znajduje się okrągły otwór rezonansowy, w którym czasami osadzona jest drewniana rozetka.

Smukła i długa szyjka osadzona jest u szczytu korpusu. Naklejona na nią podstrunnica nachodzi w różnym stopniu na górną część płyty wierzchniej; czasami odcięta jest zarysem otworu rezonansowego. Każda odmiana cytary ma progi: zazwyczaj metalowe, niekiedy z kości zwierzęcej lub kości słoniowej. Długa główka jest często ozdobiona snycerskimi ornamentami, ma stożkowaty kształt i komorę kołkową z bocznie zazwyczaj osadzonymi kołkami.

Metalowe (mosiężne lub stalowe) struny są zawsze przytwierdzone u dolnej krawędzi korpusu i wsparte na podstawku. Występują w różnych zestawach: czterech, pięciu lub sześciu zdwojonych, dwóch podwójnych i dwóch potrójnych, kilku zdwojonych i kilku pojedynczych itp. strój również nie jest zunifikowany; najczęściej występującym jest d-h-g-d1 oraz F-e-c-g-a; inne przykłady: dd-ff-bb-gg-d1d1-e1e1, aa1a1-gg1g1-d1d1-e1e1, bb-gg-d1d1-e1e1. Struny zarywa się palcami, bardzo rzadko plektronem.

Cytara występuje w różnych rozmiarach – od małego, z czterema strunami o długości 38 cm, do dużego, ze strunami burdonowymi o długości 62 cm (arcycytara lub cytara teorbanowa).

Historia

Bezpośrednim przodkiem cytary była średniowieczna citola; wcześniejszym – starożytna kitara. Pierwsze źródła pisane i ikonograficzne wzmiankujące cytarę pochodzą z XV wieku, z terenu obecnych Włoch. Włoski teoretyk muzyki Giovanni Maria Lanfranco, w swoim opracowaniu Scintille di musica opisał m.in. cytarę ośmiostrunową i jej strój. Od tego czasu cytara i przede wszystkim tabulatury na nią przeznaczone, licznie pojawiały się w literaturze muzycznej – początkowo we Włoszech (Paolo Virchi), później we Francji (Adrian Le Roy i Robert Ballard) i w Niemczech Sixt Kargel i Johan Dominico Lais).

Pierwsze wzmianki o cytarze na terenach Polski pochodzą z dokumentów dworów z XIV i XV wieku. Jej wytwórstwem zajmował się m.in. krakowski lutnik Mateusz Dobrucki. Cytara była również przedmiotem zainteresowania Michaela Praetoriusa, który poza opisaniem jej w Syntagma Musicum (1614), dedykował jej akompaniament w swoich kompozycjach wokalnych. Najstarsza literatura angielska pochodzi z połowy XVI wieku (Thomas Mulliner, Mathew Holmes, Anthony Holborne, Thomas Robinson).

W okresie baroku, kiedy europejskie instrumentarium zaczęło ulegać podziałowi na profesjonalne i amatorskie, cytara rozpowszechniła się w środowiskach mieszczańskich i stała się instrumentem amatorskim. W połowie XVII zaczęła przyjmować formę, strój i sposób gry charakterystyczne dla współczesnej gitary, przez którą została ostatecznie wyparta.

Jeden z cenniejszych egzemplarzy cytary zbudowany w 1574 przez włoskiego lutnika Girolamo di Virchi znajduje się w zbiorach Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Baculewski et al. 2006 ↓, s. 174.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 Tyler 2001 ↓, 1. Structure.
  3. 1 2 Ekiert 2006 ↓, s. 90.
  4. 1 2 3 4 5 6 Sachs 2005 ↓, s. 332.
  5. 1 2 3 4 5 Drobner 1997 ↓, s. 88.
  6. 1 2 3 4 Tyler 2001 ↓, 3. History and repertory from 1500.
  7. ↑ Sachs 2005 ↓, s. 333.
  8. 1 2 Tyler 2001 ↓, 2. History to 1500.
  9. ↑ Tyler 2001 ↓, lead.
  10. ↑ Kamiński 1971 ↓, s. 57–58.
  11. ↑ Kamiński 1971 ↓, s. 95, 135.
  12. ↑ Kamiński 1971 ↓, s. 116.
  13. ↑ Cister [online], Kunsthistorischen Museum Wien [dostęp 2024-04-27] (niem.).

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.