Bazuna
Klasyfikacja naukowa
423.121.2

Aerofon piszczałkowy (instrument dęty właściwy)

Klasyfikacja popularna
dęty drewniany
Podobne instrumenty

ligawka, trombita, róg alpejski

Bazuna – polski instrument ludowy z grupy drewnianych aerofonów ustnikowych, spotykany na Kaszubach. Dawniej wykorzystywana przez pasterzy oraz do celów obrzędowych (np. do wypędzania złych mocy, witania Nowego Roku), towarzyszyła też uroczystościom religijnym i obrzędowi ścinania kani; wykorzystywana była także jako instrument sygnalizacyjny i ostrzegawczy.

Budowa

Bazuna jest rodzajem ligawki, drewnianego rogu o konicznym profilu, wąskiej menzurze i długości od ok 1,5 do 2, 2,5 metrów (współcześnie spotyka się również dłuższe). Jej odpowiednikiem na Mazowszu i Podlasiu jest ligawka, a na Podhalu trombita. Porównywana jest również do rogu alpejskiego.

Wykonywana jest z konarów lub nierozgałęzionego pnia młodego drzewa (np. olchy, brzozy, klonu), rozciętego wzdłużnie na dwie części, wydrążonego i złączonego klejem oraz metalowymi, wiklinowymi bądź splecionymi z korzeni obręczami. Nie posiada otworów bocznych.

Do zadęcia służy drewniany, kielichowaty ustnik kształtem przypominający ustnik puzonu. Skala dźwiękowa obejmuje tony składowe szeregu harmonicznego (alikwoty) wydobywane przez zwiększanie lub zmniejszanie siły zadęcia.

Historia

Niektórzy badacze przypisują pojawienie się bazuny na Pomorzu flisakom, spławiającym towary z regionów górskich, gdzie odpowiednikiem tego instrumentu była trombita. Inni, opierając się na różnicach konstrukcyjnych, przypuszczają raczej odrębne pochodzenie.

Praprzodkiem bazun, ligawek i trombit są trąby nazywane też rogami, czyli instrumenty w których powietrze zostaje wprowadzone w drgania za pomocą warg grającego. Trąby o długiej prostej rurze wykonanej z bambusa znane były w starożytności jako instrumenty sygnałowo-fanfarowe. Najwcześniejsze wizerunki przedstawiające żołnierzy dmących w długie, lekko rozszerzające się ku końcowi, proste lub lekko wygięte tuby pochodzą ze starożytnej Asyrii. Podobne wizerunki pochodzące z XV w. p.n.e. odnajdywano na terenie Egiptu. Poza celami wojskowymi przypisuje się im rolę w kulcie Ozyrysa. Starożytni Grecy i Rzymianie przypisywali wynalazek trąby – nazywanej przez pierwszych salpinx, a drugich tuba – Etruskom. Podobne długie trąby wykonane zazwyczaj z metalu nazywane były we wczesnośredniowiecznej Europie buisine.

Długie trąby tubicinis procedentibus używane przez wojska słowiańskie wzmiankował Thietmar przy opisie bitwy nad Tongerzą. Wincenty Kadłubek opisując widowisko, które odbyło się w Krakowie w 1194, wzmiankuje piszczałki fistula oraz trąby tuba. Te długie, wąskie, o lekko konicznej menzurze, drewniane tuby są bezpośrednim przodkiem bazun, trombit oraz ligawek. Drewniane podłużne trąby występują również w polskiej ikonografii późnego średniowiecza, renesansu – kiedy wyraźnie zarysowywać się zaczyna podział instrumentarium na profesjonalne i ludowe, i później.

Dawniej bazuny wykorzystywano dla celów apotropeicznych (podczas czynienia obrzędowej wrzawy, wypędzania złych mocy), także sygnałowych (pasterze, rybacy, strażacy, oznajmianie rozpoczęcia zwyczajów i obrzędów), witania Nowego Roku, oraz w trakcie uroczystości religijnych i obrzędach ścinania kani. Współcześnie jej wykorzystanie jest wznawiane w ruchu folklorystycznym. Bazuna jest symbolem tożsamości etnicznej Kaszubów.

Współczesną odmianą bazuny jest bazuna koncertowa, wyposażona w osiem otworów zatykanych palcami, jak w trąbce barokowej lub flecie prostym. Autorem i wykonawcą pierwszej bazuny koncertowej jest Paweł Gruba.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 Baculewski et al. 2006 ↓, s. 85.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Maria Żurowska, Zbigniew J. Przerembski, bazuna, [w:] Polskie Instrumenty Ludowe [online], Narodowy Instytut Muzyki i Tańca [dostęp 2023-12-17] [zarchiwizowane z adresu 2023-04-02] (pol.).
  3. 1 2 3 4 bazuna, [w:] Encyklopedia PWN [dostęp 2023-12-17] [zarchiwizowane z adresu 2023-12-17].
  4. 1 2 3 4 5 2018 - Bazuna - dźwięki kaszubskiej tradycji, [w:] Wejherowskie Centrum Kultury [online], Filharmonia kaszubska, 9 kwietnia 2021 [dostęp 2023-12-17] [zarchiwizowane z adresu 2023-04-01] (pol.).
  5. ↑ Hamryszczak 2020 ↓, s. 106.
  6. 1 2 Cząstka-Kłapyta 2017 ↓, s. 189.
  7. 1 2 3 4 Adam Podlewski, Diabelskie skrzypce i bazuna, [w:] Encyklopedia Muzyczna (wersja internetowa Encyklopedii muzycznej PWM), Polska Biblioteka Muzyczna [dostęp 2023-12-17].
  8. ↑ Elżbieta Marczak, Kaszubskie instrumenty [online], Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie [dostęp 2023-12-17] [zarchiwizowane z adresu 2023-01-27] (pol.).
  9. 1 2 Kamiński 1971 ↓, s. 48.
  10. 1 2 Kamiński 1971 ↓, s. 47.
  11. ↑ Sachs 2005 ↓, s. 38.
  12. ↑ Baculewski et al. 2006 ↓, s. 901.
  13. ↑ Sachs 2005 ↓, s. 63.
  14. ↑ Sachs 2005 ↓, s. 91.
  15. ↑ Sachs 2005 ↓, s. 134.
  16. ↑ Sachs 2005 ↓, s. 267.
  17. ↑ Kamiński 1971 ↓, s. 66.
  18. ↑ Kamiński 1971 ↓, s. 85, 92, 108.
  19. ↑ Kamiński 1971 ↓, s. 120.
  20. ↑ Ania Lehmann, Bazuna Independent - koncert Pawła Gruby i Gedymina Grubby w Sierakowicach, [w:] Portal powiatu kartuskiego [online], CMC Media, 31 sierpnia 2019 [dostęp 2023-12-17] [zarchiwizowane z adresu 2023-12-17] (pol.).

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.