Batlejka – teatrzyk kukiełkowy popularny na Białorusi.

Historia

Teatrzyki kukiełkowe pojawiły się w Europie w XV wieku, a na Białoruś przybyły z Ukrainy (wertep) i z Polski (szopka). Pojawienie się teatru lalek na Białorusi związane było ze świętami Bożego Narodzenia, a nazwa pochodzi od Betlejem. Do popularyzacji batlejek na Białorusi przyczynili się jezuici, którzy pisali teksty do teatrzyku i przygotowywali inscenizacje. Batlejki miały formę przenośnych teatrzyków, które noszono po kolędzie po domach i tam odgrywano inscenizacje. Z czasem w przedstawieniach pojawiały się nowe wątki, nowe postacie, łącząc treści religijne ze świeckimi. Pod koniec XVII wieku batlejka stała się teatrzykiem ludowym. W XIX wieku, a szczególnie na początku XX wieku popularność batlejek spadła. Na pewno przyczynił się do tego za czasów sowieckich zakaz spektakli religijnych. Po II wojnie światowej motyw batlejki pojawiał się w spektaklach białoruskich teatrów. Jednak odrodzenie tradycji nastąpiło w latach 80. XX wieku dzięki nauczycielom–entuzjastom. Jedną z nich była Galina Żarowina, która w 1989 roku w miejscowości Mir założyła muzeum i szkolny teatrzyk. Nazwała go Batlejka. Wspólnie z dziećmi przygotowała przedstawienia: Car Igor czy Anna Radziwił.

Wygląd

Na terenie Białorusi pojawiało się 5 rodzajów teatrzyków: jednopoziomowe, dwupoziomowe, trzypoziomowe, na potrzeby teatru cieni i dla teatru marionetek. Różny był ich wygląd zewnętrzny, od prostych do bogatych, ozdobionych jak cerkwie wieżyczkami i kopułami. Najczęściej spotykany był teatrzyk jednopoziomowy, z podnoszoną kurtyną i podłogą wykładano zajęczym futrem. W teatrzykach kilkupoziomowych na dole umieszczano pałac Heroda, a powyżej stajenkę w której narodził się Chrystus.

Lalki do scen biblijnych przygotowano bardzo starannie. Charakter postaci próbowano pokazywać przez wyraz ich twarzy, ale najczęściej miały one starannie przygotowany, bogaty strój. Natomiast lalki używane w scenkach ludowych były mniej dopracowane, ubrane w zwykłe, modne w danym okresie stroje. Podczas przedstawienia były przytwierdzone do metalowego prętu, który na dole był zakończony drewnianą rączką. Jedną rękę lalka miała zazwyczaj przymocowaną do korpusu i trzymała w niej jakiś rekwizyt. Druga ręka zwisała swobodnie. Czasem ręce były umieszczone na zawiasach. Lalki miały zazwyczaj 23–27 cm, ale zdarzały się większe mające do 35 cm.

Repertuar

Przedstawienie miało zwykle ściśle określoną formę i składało się z 3 części:

• Prologu w którym pokazywano scenę narodzenia Chrystusa i adorację Trzech Króli.
• Scen opowiadających historię Heroda, który po uzyskaniu informacji o narodzinach Chrystusa nakazuje zabójstwo niewinnych dzieci i ponosi za to karę, którą jest śmierć.
• Trzecią część były scenki komediowe. Zazwyczaj odgrywano je w dolnej, najniższej części teatrzyku (w przypadku scen dwu lub trzy poziomowych). pokazywano tu śmieszne sceny z życia codziennego.

Przypisy