| Imię i nazwisko |
Antoni Dezyderiusz Fertner |
|---|---|
| Data i miejsce urodzenia |
23 maja 1874 |
| Data i miejsce śmierci |
16 kwietnia 1959 |
| Zawód | |
| Lata aktywności |
1894–1959 |
| Odznaczenia | |
Antoni Dezyderiusz Fertner (ur. 23 maja 1874 w Częstochowie, zm. 16 kwietnia 1959 w Krakowie) – polski aktor komediowy mający w swoim dorobku około 500 ról teatralnych i filmowych.
Życiorys
Młodość
Był synem częstochowskiego cukiernika Teofila Fertnera i Eleonory z domu Pleszyńskiej, miał trzy starsze siostry. W gimnazjum przejawiał zdolności matematyczne. Po śmierci rodziców przeprowadził się do rodziny w Piotrkowie, gdzie dorabiał jako klakier w teatrze. Następnie przeniósł się do Warszawy, gdzie rozpoczął studia w Wyższej Szkole Handlowej im. Kronenberga. Wkrótce jednak zapisał się na kurs aktorski w Szkole Dramatycznej przy warszawskim Towarzystwie Muzycznym, rzucając tym samym studia ekonomiczne. Szkołę aktorską ukończył w 1895. Jeszcze w czasie nauki odbył kilka tras z objazdowym teatrem po Polsce. Następnie zatrudnił się w Izbie Kontroli Państwa, jednak praca urzędnicza nie przypadła mu do gustu, dlatego zdobył angaż w warszawskim teatrzyku Wodewil pod dyrekcją Michała Wołowskiego. Gdy dyrektor, jesienią 1895, przeniósł się do Łodzi, Fertner pojechał tam wraz z nim – grając nadal w jego teatrze. W trakcie trzyletniego pobytu w Łodzi odbył również roczne tournée po Rosji wraz z grupą Adolfiny Zimajer.
Kariera w Warszawie
Po powrocie do kraju występował w Teatrze Ludowym w Warszawie, którego dyrektorem był wówczas Marian Gawalewicz. Teatr – założony przez Kuratorium Trzeźwości – mieścił się w ujeżdżalni warszawskiej żandarmerii przy ul. Ciepłej. Podczas dnia budynek był wykorzystywany przez konie żandarmerii, później ustawiano krzesła i rozpoczynały się próby aktorskie. Wieczorem odbywały się przedstawienia.
W 1902 dostał angaż w Teatrze Farsy i Operetki, który prowadził Ludwik Śliwiński. Był to teatr rządowy, co otworzyło mu drogę do dalszej kariery. Grywał również w Teatrze Rozmaitości. W 1906 wyjechał na miesiąc wraz z grupą teatralną do Petersburga na występy gościnne.
W 1908 przyjął od Jakuba Jasińskiego, właściciela pierwszego w Warszawie kina „Oaza”, propozycję występu w niemym filmie, którego został także współscenarzystą. Film Antoś po raz pierwszy w Warszawie powstał w kilka dni, a jego premiera odbyła się 22 października 1908. Popularność filmu przełożyła się na popularność samego aktora grającego główną tytułową rolę. Fertner stał się rozpoznawalny wśród szerokiej publiczności.
Był wieloletnim działaczem Warszawskiego Towarzystwa Cyklistów, pełnił funkcję wiceprezesa, a podczas jubileuszu 25-lecia stowarzyszenia w 1912 otrzymał honorowy żeton złoty za swoją 20-letnią działalność.
W latach 1913–1918 Fertner wielokrotnie występował gościnnie na deskach teatrów polskich w Kijowie sam lub wraz z kabaretem "Momus" (1913-1914).
Krótko przed wybuchem I wojny światowej odkupił ze wspólnikami kino „Oaza”, które po wybuchu wojny popadło w kłopoty finansowe. Zmuszony przez sytuację do zamknięcia kina, wyjechał do Kijowa, a następnie do Petersburga i Moskwy, gdzie grał w antyniemieckich sztukach. Zwrócił tam na siebie uwagę szefa moskiewskiej wytwórni kinematograficznej, Aleksandra Chanżonkowa, który zaproponował Fertnerowi występy w kręconych w Moskwie filmach. Po sukcesie komercyjnym pierwszego filmu, Chanżonkow zaproponował Fertnerowi stały kontrakt. Później aktor zmienił wytwórnię filmową, podejmując współpracę z firmą Edwarda Puchalskiego i wciąż kręcąc filmy o losach Antoszy.
Dwudziestolecie międzywojenne
W 1918, zaraz po zakończeniu wojny, wrócił z Rosji do Warszawy i grywał w Farsie oraz w Teatrze Polskim. W tym samym roku zakupił na podwarszawską siedzibę willę „Pod Kogutkiem” w osiedlu Radość, która zawdzięcza mu swoją nazwę. W latach 20. XX wieku zagrał jedynie w trzech filmach. Problemy zawodowe wynikały z problemów organizacyjnych polskich studiów nagraniowych (głównie »Sfinksa«), które Fertner krytykował. Dopiero po wprowadzeniu filmów dźwiękowych zaczął ponownie występować, w latach 1934–1939, zagrał w około dwudziestu filmach.
Od października 1923 do 1926 był dyrektorem Teatru Letniego. W latach 1926–1927 prowadził wraz z Mieczysławą Ćwiklińską Teatr Ćwiklińskiej i Fertnera (choć w rzeczywistości teatrem tym rządzili Jerzy Boczkowski i Seweryn Majde – dyrektorzy administracyjni). Teatr splajtował, a Fertner wrócił do Teatru Letniego.
II wojna światowa i okres powojenny
Wojnę obronną we wrześniu 1939 spędził w Warszawie, pojawiając się w niej rankiem 1 września, po wakacjach we Włoszech. W wyniku zniszczeń w tym czasie utracił całe swoje mienie. Podczas okupacji hitlerowskiej reżyserował i grał w jawnych teatrach warszawskich Niebieski Motyl, Złoty Ul, Wodewil i Nowości wbrew zakazowi konspiracyjnego ZASP-u. Po powstaniu warszawskim wywieziony wraz z innymi warszawiakami do obozu przesiedleńczego w Pruszkowie, a stąd wraz z innymi do Skawiny. Po zakończeniu wojny osiadł w Krakowie.
Udział w jawnych teatrach praktycznie uniemożliwił mu powrót na warszawską scenę po wojnie, z tego powodu występował w 1945 w zespole objazdowym, a potem w krakowskim Teatrze Kameralnym TUR (1945/1946). W latach 1947–1954 był jednak aktorem warszawskich Miejskich Teatrów Dramatycznych. Do filmu już nie wrócił. Po epizodzie warszawskim do śmierci w 1959 r. grał na scenach krakowskich teatrów: Teatru im. Juliusza Słowackiego oraz Starego Teatru.
Życie prywatne
Był co najmniej trzykrotnie żonaty:
- – z Kazimierą Matyldą Habrowską – w latach 1895–1911 (małżeństwo zakończyło się rozwodem),
- – z aktorką Heleną Pawłowską (ur. 10 grudnia 1873 w Piotrkowie, zm. 3 listopada 1944 w Grodzisku), znaną z występu w filmie Antek kombinator (1913) oraz nagrań scenek na płytach gramofonowych,
- – z Janiną Zaleską (ślub w parafii św. Floriana w Krakowie 17 marca 1958 r.).
Miał syna, również Antoniego, który mieszka i pracuje w Szwecji (stan na lipiec 2016).
Zmarł w wieku 85 lat. Pochowany jest w Krakowie, na cmentarzu Rakowickim w alei zasłużonych (kwatera LXVII-płn. 1-4).
Ordery i odznaczenia
- Złoty Krzyż Zasługi (30 stycznia 1931)
- Kawaler Orderu Legii Honorowej (Francja, 1931), za propagowanie francuskiej kultury teatralnej w Polsce.
- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (26 lutego 1954)
- Medal 10-lecia Polski Ludowej (28 stycznia 1955)
Nagrody
- Nagroda Państwowa II stopnia za działalność aktorską w minionym 10-leciu (1955)
Upamiętnienie
W 1987 nakręcono o nim film dokumentalny: Demon komizmu Antoni Fertner w reżyserii Tadeusza Pawłowicza i Zbigniewa Wawra (28 minut).
16 kwietnia 2016 roku u szczytu ulicy Wieluńskiej w Częstochowie odsłonięto ławeczkę upamiętniającą aktora.
Literatura
- Antoni Fertner: „Podróże komiczne” – tom wspomnień zebranych i opracowanych przez Jerzego Bobera i wydanych przez Wydawnictwo Literackie w 1960, już po śmierci aktora.
Role filmowe
Mówiąc o filmografii Antoniego Fertnera należy wziąć pod uwagę różne jej okresy. Początkowo aktor nie traktował filmu zbyt poważnie. W czasie I wojny światowej zagrał w kilkudziesięciu niemych filmach kręconych w Moskwie. Prawdziwy jednak rozkwit tej formy działalności artystycznej przypada na lata 1934–1939 wraz z pojawieniem się filmów dźwiękowych. Po II wojnie światowej aktor nie wrócił już do filmu, skupiając się na pracy teatralnej.
- Okres przed I wojną światową (1908–1914), Warszawa (zabór rosyjski)
- 1908 – Antoś po raz pierwszy w Warszawie (Antoś)
- 1911 – Antek Klawisz, bohater Powiśla
- 1911 – Dzień kwiatka (Antoś)
- 1911 – Skandal na ulicy Szopena
- 1913 – Antek kombinator
- 1913 – Noc wigilijna
- Okres I wojny światowej (1914–1918), Moskwa
- Antosza strażak
- Chudy Antosza
- U fryjzera
- Blondynka czy brunetka
- Noc poślubna
- Antosza pogryziony
- Antosza w balecie
- Antosza u wróżki
- Antosza łysieje
- Antosza tyje
- Antosza zgubił gorset
- Antosza w szafie
- Student i piękna nieznajoma (student)
- Drakoński kontrakt
Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)
- 1923 – Niewolnica miłości
- 1925 – Rywale (Tosio)
- 1935 – Jaśnie pan szofer (prezes Pudłowicz)
- 1933 – Romeo i Julcia (Onufry Koziegłowicz)
- 1935 – Antek policmajster (gubernator)
- 1936 – Ada! To nie wypada! (Dziewanowski, ojciec Ady)
- 1936 – Będzie lepiej (Ruczyński, stryj Wandy)
- 1936 – Bolek i Lolek (mister Brown)
- 1936 – Dwa dni w raju (nowobogacki szef firmy Boczek)
- 1936 – Fredek uszczęśliwia świat (kupiec)
- 1936 – Mały Marynarz (Kostrzewa)
- 1936 – Papa się żeni (baron)
- 1937 – Książątko (Piwko, dyrektor dancingu)
- 1937 – Pan redaktor szaleje (Szkot)
- 1937 – Ułan księcia Józefa (generał de Vieuxyemps)
- 1938 – Gehenna (konsyliarz)
- 1938 – Robert i Bertrand (Ippel, ojciec Ireny)
- 1938 – Zapomniana melodia (ojciec Helenki)
- 1939 – Włóczęgi (prywatny detektyw Trompka)
Role teatralne
| Tytuł sztuki | Autor | Rola | Reżyseria | Teatr | Premiera |
|---|---|---|---|---|---|
| Maturzyści | Zdzisław Skowroński | Orliński | Jerzy Ronard Bujański | Stary Teatr – Kraków | 1955-05-14 |
| Ciężkie czasy | Michał Bałucki | Kwaskiewicz | Władysław Krzemiński | Teatry Dramatyczne (Teatr im.Słowackiego) – Kraków | 1952-08-01 |
| Złote niedole | Władysław Krzemiński | Dłutkiewicz | Władysław Krzemiński | Teatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków | 1950-07-26 |
| Romans z wodewilu | Władysław Krzemiński | Florian Gzymsik | Władysław Krzemiński | Teatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków | 1948-12-31 |
| Chory z urojenia | Molier | Argan | Emil Chaberski | Teatr Nowy – Poznań | 1948-09-25 |
| archipelag Lenoir | Armand Salacrou | Paweł Albert Lenoir | Krystyna Zelwerowicz | Teatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków | 1948-05-29 |
| Słomkowy kapelusz | Eugene Labiche | Nonancourt | Roman Zawistowski | Teatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków | 1947-12-31 |
| Chory z urojenia | Molier | Argan; Bacchelierus | Wacław Nowakowski | Teatry Dramatyczne (Teatr im.Słowackiego) – Kraków | 1947-03-07 |
| Wesoły wspólnik | Wincenty Rapacki (syn) | Eugeniusz Moliński | Irena Ładosiówna | Teatr Miejski – Lublin | 1946-09-20 |
| Ostrożnie! Świeżo malowane! | Rene Fauchois | Dr Odilon Gadarin | Antoni Fertner | Teatr Miejski – Lublin | 1946-08-23 |
| Gdy kwitnie lipa... | Program składany | Tadeusz Chrzanowski | Teatr Gong – Teatr dla Wszystkich – Łódź | 1946-06-16 | |
| Ostrożnie! Świeżo malowane! | Rene Fauchois | Dr Odilon Gadarin | Stanisława Zbyszewska | Teatr Kameralny TUR – Kraków | 1945-12-14 |
| Pan naczelnik – to ja! | Georges Feydeau | Mumuche | Antoni Fertner | Teatr Wodewil – Warszawa | 1944-03-11 |
| Cudzik i spółka | Stefan Kiedrzyński | Marian Cudzik | Karol Borowski | Teatr Mały – Warszawa | 1935-02-16 |
| Panna z dyplomacji | Ives Mirande | Minister | Wacław Nowakowski | Teatr Miejski im.Słowackiego – Kraków | 1934-02-10 |
| Pani ministrowa | Adam Grzymała-Siedlecki | Bodzenter | Ludwik Solski | Teatr Letni – Warszawa | 1930-12-13 |
| Nie rzucaj mnie madame | Stefan Kiedrzyński | Piotr Grzędzielski | Paweł Owerłło | Teatr Letni – Warszawa | 1930-10-24 |
| Maman do wzięcia | Adam Grzymała-Siedlecki | Wawrzyniec Wspaniały | Emil Chaberski | Teatr Letni – Warszawa | 1930-03-20 |
| Panienka z dancingu | Stefan Krzywoszewski | Woreczek | Emil Chaberski | Teatr Letni – Warszawa | 1929-02-01 |
| Bitwa pod Waterloo | Menyhert Lengyel | Jakub Jacobson | (?) | Teatr Letni – Warszawa | 1925-12-18 |
| Najszczęśliwszy z ludzi | Stefan Kiedrzyński | Paweł Rajkiewicz | Antoni Fertner | Teatr Polski – Wilno | 1925-09-04 |
| Zdobycie twierdzy | Sacha Guitry | Leon Vannaire | Jan Janusz | Teatr Polski – Warszawa | 1923-06-07 |
| Pacyfista | Stanisław Kozłowski | Szandor Nawarzil | Marceli Trapszo | Teatr Letni – Warszawa | 1915-02-19 |
| Hiszpańska mucha | Franz Arnold, Ernest Bach | Henryk | Ludwik Śliwiński | Teatr Rozmaitości – Warszawa | 1913-12-02 |
| Siostra Helena | Aleksander Engel | Hrabia Bensdorf | Marceli Trapszo | Nowości – Warszawa | 1913-10-19 |
| Struś | Władysław Jastrzębiec-Zalewski | Gaston | Edmund Gasiński | Nowości – Warszawa | 1913-07-06 |
| Dudek | Georges Feydeau | Vatelin | Marceli Trapszo | Nowości – Warszawa | 1913-06-06 |
| Dobrze skrojony frak | Gabriel Dregely | Jerzy Silberberg | Marceli Trapszo | Teatr Rozmaitości – Warszawa | 1912-10-20 |
| Ulubieniec kobiet | M.Hennequin, G.Mitchel | Prosper | (?) | Teatr Letni – Warszawa | 1911-11-04 |
| Król | G.Caillavet, R.Flers, E.Arene | Blond | Ludwik Śliwiński | Teatr Letni – Warszawa | 1909-12-11 |
Anegdoty
- Przypisuje się mu wymyślenie nazwy podwarszawskiej miejscowości Radość, gdzie miał willę.
- W wieku około 76 lat został ojcem. Z powyższym zdarzeniem związane są anegdoty o aktorze. Podobno, gdy Fertner z ogromnym bukietem kwiatów przyszedł na oddział położniczy, lekarze żartowali: „Mistrzu, w Pana wieku?”. Aktor odparł „No cóż, kochani, nie będę ukrywać, Solski mi pomagał”. Ludwik Solski miał wtedy prawie 100 lat. Inna anegdota opowiada, że Fertner na kąśliwe gratulacje kolegów odpowiadał: „To złośliwość przedmiotów martwych.”.
Przypisy
- ↑ Akta metrykalne parafii rzymskokatolickiej św. Zygmunta w Częstochowie, akt nr 361/1874.
- ↑ W aktach metrykalnych oraz w Monitorze Polskim z 1954 używane jest imię Teofil, ale według innych opracowań ojciec aktora miał na imię Teodor.
- ↑ Joanna Skiba, Gdyby Fertner nie został aktorem, byłby cukiernikiem i miał sklep w Częstochowie [online], Wyborcza.pl, 25 maja 2012 [dostęp 2012-11-13].
- 1 2 3 4 Dominika Kaszuba, Antoni Fertner – Polak, którego pokochali Rosjanie [online], Onet.pl, 23 maja 2011 [dostęp 2011-05-31] [zarchiwizowane z adresu 2011-06-02] (pol.).
- ↑ „Podróże komiczne” Antoni Fertner.
- ↑ Jubileusz warszawskiego Tow. cyklistów. „Nowości Illustrowane”. Nr 4, s. 15-16, 27 stycznia 1912.
- ↑ Piotr Horbatowski, Polskie życie teatralne w Kijowie w latach 1905-1918. Aneks III. Kalendarium występów gościnnych artystów i zespołów polskich w Kijowie, 2009, ISBN 978-83-233-2637-3.
- ↑ Happening w obronie zabytkowej willi Fertnera w Radości. wyborcza.pl, 16 kwietnia 2016. [dostęp 2016-04-17].
- ↑ Ferner A., Podróże komiczne, s. 219.
- ↑ Artyści, ofiary wojny. „Warszawski Dziennik Narodowy”. 265, s. 2, 5 października 1939.
- ↑ Na podstawie akt metrykalnych parafii św. Krzyża w Warszawie. Akt nr 227/1895.
- ↑ W 1908 aktorka warszawskiego Teatru Nowości. Występowała razem z Antonim Ferterem. Na podstawie Adresy Warszawy na rok 1908.
- ↑ Podawana jest także inna data i miejsce urodzenia: 1876, Warszawa.
- ↑ Na podstawie danych serwisu filmowego w bazie IMDb (ang.) oraz biogramu w serwisie filmpolski.pl.
- ↑ Przykładowe nagranie ze zbiorów NAC (link) [dostęp 2013-02-28].
- ↑ Na podstawie przypisu w akcie urodzenia aktora, Akta metrykalne parafii św. Zygmunta, Częstochowa. Akt nr 361/1874.
- ↑ Chcą ratować słynną willę: "Ważna dla polskiej kultury". wyborcza.pl, 22 marca 2013. [dostęp 2016-04-17].
- ↑ Fertner Antoni - Zarząd Cmentarzy Komunalnych [online], zck-krakow.pl [dostęp 2020-07-06].
- ↑ M.P. z 1931 r. nr 38, poz. 64 „za zasługi na polu sztuki scenicznej”.
- ↑ 1 sierpnia 1931 r, według francuskiego archiwum kawalerów Legii Honorowej na stronie http://www.genealogie.com/ Légion d'Honneur SUJET : Antoine FERTNER Infos complémentaires : Décoration : Chevalier de la Légion d'Honneur Date de décoration : 1er août 1931 Fonction : artiste dramatique Informations : (POLOGNE) Sources : Annuaire officiel de la Légion d'Honneur de tous les membres au 1er janvier 1932 Date de parution : en 1931
- ↑ Fertner A., Podróże komiczne, s. 209.
- ↑ M.P. z 1954 r. nr 27, poz. 423 „w związku z 60-leciem pracy w dziedzinie teatru”.
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 103, poz. 1410 Uchwałą Rady Państwa z dnia 28 stycznia 1955 r. nr 0/247 – na wniosek Ministra Kultury i Sztuki.
- ↑ Częstochowa: odsłonięto ławeczkę aktora Antoniego Fertnera [online], onet.pl, 16 kwietnia 2016 [dostęp 2016-04-18] [zarchiwizowane z adresu 2016-04-17].
- ↑ Antoni Fertner: Podróże komiczne. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1960, s. 124.
- ↑ Na podstawie wspomnień aktora w książce „Podróże komiczne”.
- ↑ Lista na podstawie danych filmpolski.pl.
- ↑ Antoni Fertner, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (osoby). [dostęp 2021-04-10].
- ↑ Demon komizmu Antoni Fertner w reżyserii Tadeusza Pawłowicza i Zbigniewa Wawra.
- ↑ Dawna willa Fertnera w Radości popada w ruinę [online], WawerInfo.pl, 6 grudnia 2012 [dostęp 2013-02-26] [zarchiwizowane z adresu 2014-05-21].
- ↑ O Antonim Fertnerze opowiada jego syn [online] [dostęp 2022-07-27].
Bibliografia
- J. Maśnicki, K. Stepan: Pleograf, 1996.
- Antoni Fertner: Podróże komiczne, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1960.
Linki zewnętrzne
- Antoni Fertner w bazie filmpolski.pl
- Antoni Fertner, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (osoby). [dostęp 2021-04-09].
- Antoni Fertner na zdjęciach w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
- Antoni Fertner w bazie IMDb (ang.)
- Antoni Fertner w bazie Filmweb
- Antoni Fertner w bazie Filmoteki Narodowej „Nitrofilm”
- Materiały związane z Antonim Fertnerem w bibliotece Polona