Aleksandr Daniłowicz Mienszykow
książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, książę Rzeszy, generalissimus
Rodzina

Mienszykowowie

Data urodzenia

ok. 1672

Data i miejsce śmierci

12/23 listopada 1729
Bieriozow

Żona

Daria Michajłowna Arseniewa

Dzieci

Maria, Aleksandra, Aleksander

Odznaczenia

Aleksandr Daniłowicz Mienszykow (ros. Александр Данилович Меншиков, ur. ok. 1672, zm. 12 listopada?/23 listopada 1729 w m. Bieriozow, obecnie Bieriozowo k. Tiumienia) – rosyjski hrabia, książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego od 1705 r., feldmarszałek, generalissimus w 1727 r., bliski współpracownik cara Piotra I Wielkiego, faworyt Katarzyny I.

Pochodzenie

Mienszykow urodził się około 1672 r. Według jego wrogów, jego ojciec miał pochodzić z gminu – być może był synem dworskiego stajennego, sprzedawcy pierogów lub parobka pracującego na barkach, lecz najprawdopodobniej wywodził się jednak z drobnej szlachty. Miał polskie korzenie. Dzieciństwo spędził błąkając się po ulicach Moskwy, sprzedając pierożki mięsne. Był analfabetą, jednak cechowała go inteligencja, spryt a także ambicja.

Po osiągnięciu wpływów u cara nie akceptował żartów ze swego pochodzenia; był agresywny i bił ludzi, którzy żartowali z jego niskiego urodzenia.

Doradca Piotra Wielkiego

Franz Lefort, pierwszy faworyt cara Piotra, dostrzegł u niego siłę woli i prezencję, które spowodowały przyjęcie Mienszykowa do służby carskiej – ordynans cara. Miało to miejsce w 1686 r. Według innej teorii sam car zauważył Alaksandra na moskiewskim bazarze i zaproponował mu współpracę. Był nazywany przez Piotra Aleksaszką.

Gdy Lefort zmarł w 1699 roku Mienszykow został głównym faworytem i powiernikiem cara. Po śmierci Leforta car Piotr powiedział o Mienszykowie, że została mu druga ręka: złodziejska, ale pewna. Uczestniczył w podróżach cara po Rosji i poza jej granice. W 1706 r. po śmierci marszałka Fiodora Gołowina zakres władzy Mienszykowa jeszcze bardziej się powiększył. Rok później został gubernatorem Petersburga. Przez wrogów nazywany był pogardliwie księciem z błota.

Mimo że był skorumpowanym ignorantem, zaskarbił sobie zaufanie cara, umiejąc znakomicie musztrować armię i dowodzić nią. Tak jak car pracował w stoczniach Amsterdamu i znał nieco potocznego języka holenderskiego i niemieckiego. Do cara zwracał się per: Min Herz. Brał czynny udział w kampanii wokół Azowa (1695–1696). W 1703 gubernator Ingiermanlandii, kierował budowami Sankt-Petersburga, Kronsztadu, stoczniami na rzekach Newa i Świr. W czasie wojny północnej 1700–1721 dowodził siłami piechoty i kawalerii, był organizatorem okrążenia twierdz i ich szturmów, przejawiał odwagę i zimną krew. Odniósł szereg zwycięstw nad Szwedami, m.in. 18 października 1706 r. pod Kaliszem, 2 listopada 1708 r. pod Baturinem. Zastępując gen. Ogilvy jako naczelny dowódca nękającej Szwedów (Karol XII) armii w 1708, uczestniczył też w bitwie pod Hołowczynem, i zwycięstwie połtawskim (Połtawa 27 czerwca 1709), po której dostał buławę marszałkowską. W bitwie pod Połtawą, dowodząc lewym skrzydłem rozbił korpus generała Rossa, co zadecydowało o zwycięstwie wojsk rosyjskich. 30 czerwca 1709 zmusił do kapitulacji wycofujących się Szwedów. W latach 1709–1713 dowodził wojskami rosyjskimi w Polsce, Kurlandii, na Pomorzu i w Holsztynie. Od 1714 kierował ziemiami zdobytymi na Szwedach i włączonymi do Imperium Rosyjskiego (ziemie Nadbałtyckie), zawiadywał też dochodami państwa w tym rejonie.

W czasie wyjazdów Piotra I z Sankt-Petersburga kierował Imperium.

Przez pewien czas Mienszykow zajmował się wychowywaniem carewicza Aleksego, wobec którego był bardzo surowy. 25 czerwca 1718 r. Mienszykow był jednym z członków trybunału, który skazał carewicza na śmierć za zdradę. Dzień później odwiedził skazanego w celi, podobnie jak car. Carewicz zmarł na skutek poniesionych ran zadanych mu podczas tortur lub został zamordowany przez ojca.

Z czasem do cara zaczęły dochodzić informacje o chciwości, korupcji i frywolności swego faworyta. Ich relacje znacznie się ochłodziły w 1724 r.

Małżeństwo

Aleksandr od 1698 r. romansował z Darią Arseniewą, dwórką carówny Natalii Aleksiejewnej. Od 1703 r. mieszkali razem, lecz dopiero 18 sierpnia 1706 r. w Kijowie odbył się ich ślub.

Inną ważną kobietą w życiu Aleksandra była poznana na początku XVIII w. Marta Skawrońska. Zatrudnił ją u siebie jako praczkę; uprzednio służyła u [[Boris Szeremietiew#:~:text=Boris Szeremietiew[edytuj]|Borysa Szeremietiewa]][[Boris Szeremietiew#:~:text=Boris Szeremietiew[edytuj]|.]] Marta była kochanką Aleksandra, lecz w październiku 1703 r. zainteresował się nią sam car. Ich znajomość przerodziła się w stały związek. Ślub Piotra i Katarzyny (takie imię przyjęła po przejściu na prawosławie) odbył się w lutym 1712 r.

Piotr i Aleksandr często podróżowali wspólnie - razem ze swoimi żonami.

Tytuły

W 1702 r. po wsparciu ze strony cara cesarz Leopold I nadał mu tytuł hrabiego a trzy lata później został księciem Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego.

W 1703 r. został kawalerem rosyjskiego Orderu św. Andrzeja Apostoła Pierwszego Powołania. Z tej okazji car wyprawił swemu doradcy huczną uroczystość.

W 1705 r. król Polski August II Sas nadał mu Order Orła Białego.

W 1706 r. został księciem Ingrii - był to pierwszy tytuł książęcy nadany bezpośrednio przez cara Rosji.

W 1710 r. król Danii Fryderyk IV przyznał Aleksandrowi Order Słonia. W 1713 r. z rąk króla Prus Fryderyka Wilhelma I otrzymał Order Czarnego Orła.

W latach 1718–1724 i 1726–1727 był prezydentem Kolegium Wojennego.

Faworyt cesarzowej

W listopadzie 1724 r. cesarz poważnie zachorował. Na łożu śmierci czuwała przy nim Katarzyna, która poprosiła go, aby przebaczył Mienszykowowi. Aleksandr w połowie 1724 r. popadł w niełaskę Piotra ze względu na romans z cesarzową i korupcję. Umierający Piotr wybaczył swemu wieloletniemu doradcy. Piotr Wielki zmarł 25 stycznia 1725 r. nie wyznaczając następcy, także rozpoczął się spór o sukcesję. Roszczenia do korony miały córki Piotra I i Katarzyny Anna i Elżbieta. Pretendentkami do objęcia rządów były również trzy córki Iwana V: Katarzyna, Anna i Praskowia. Naturalnym kandydatem do tronu był jedyny pozostały przy życiu mężczyzna w dynastii Romanowów Piotr (syn carewicza Aleksego).

Rody Dołgorukowów i Golicynów starały się wystąpić osadzić na tronie Piotra Aleksiejewicza. Książę Mienszykow agitował za kandydaturą Katarzyny. Wdowie po cesarzu sprzyjał także Piotr Tołstoj. Gwardia natychmiastowo poparła tą decyzję i feldmarszałek Stiepan Apraksin obwołał Katarzynę cesarzową.

Od obwołania Katarzyny cesarzową realna władza w kraju należała do Mienszykowa, który przewodniczył Najwyższej Tajnej Radzie. Pojawiły się plotki, jakoby Katarzyna zamierza poślubić swego faworyta, jednak nigdy do tego nie doszło. Za granicą mówiło się o wspólnej dyktaturze cesarzowej i jej faworyta; podkreślano niskie pochodzenie Katarzyny i księcia, którzy wspólnie osiągnęli szczyty władzy. Aleksandra powszechnie nazywano niekoronowanym carem lub pół-carem.

Mienszykow osobiście nadzorował przygotowania do ślubu cesarzówny Anny Piotrowny z Karolem Fryderykiem. W 1726 r. doradził Katarzynie zawarcie sojuszu z Austrią. Dzięki temu Mienszykow otrzymał od cesarza Karola VI tytuł księcia Rzeszy.

Władza i bogactwo Mienszykowa były tak ogromne, że budziły zazdrość pozostałych dworzan i polityków. Zyskał dowodzenie nad wojskiem i udał się do Kurlandii, gdzie sam ogłosił się księciem. Kilkukrotnie próbowano pozbawić go wpływów wysuwając oskarżenia o morderstwo Piotra Wielkiego i Aleksego Piotrowicza, jednak podczas panowania Katarzyny Aleksandr był bezpieczny.

W kwietniu 1727 r. Katarzyna zachorowała na tyle poważnie, że sporządziła testament. Mienszykow czuwał przy cesarzowej. Pod jego wpływem Katarzyna na swego dziedzica wyznaczyła niespełna 12-letniego Piotra Aleksiejewicza pomijając swoje córki. Nowy cesarz miał poślubić Marię, córkę Aleksandra. W ten sposób książę miał sprawować władzę w Rosji jeszcze co najmniej kilka lat aż do pełnoletności swego przyszłego zięcia. Anna i Elżbieta błagały matkę, aby zmieniła decyzję, lecz umierająca cesarzowa z wdzięczności wobec swojego faworyta nie chciała ustąpić.

Piotr Tołstoj zebrał swoich zwolenników m.in. Antona Dewiera i Andrieja Uszakowa i chciał zabić Aleksandra, ten jednak ubiegł ich i uwięził za zgodą umierającej Katarzyny. Cesarzowa zmarła 6 maja 1727 r. o godzinie 9 wieczorem. Nie powtórzył się spór o sukcesję sprzed 2 lat, gdyż Aleksandr zastraszył wszystkich swoich przeciwników. Cesarzem został Piotr II.

Pod rządami Piotra II

Tuż po pogrzebie Katarzyny odbyły się zaręczyny 16-letniej Marii i młodszego o 4 lata cesarza. Marię zaczęto tytułować Jej Cesarską Wysokością. Do Najwyższej Tajnej Rady dołączyły Anna i Elżbieta a także mąż pierwszej z nich Karol Fryderyk, jednak nadal Mienszykow miał decydujący głos i zachowywał się despotycznie.

Anna Piotrowna i jej mąż zaczęli otwarcie krytykować Aleksandra i jego wszechwładzę. Aby zabezpieczyć się przed ewentualnym buntem starszej z córek Piotra Wielkiego i Katarzyny wypłacił małżeństwu ponad milion florenów i zachęcił ich do opuszczenia Rosji.

Mienszykow jako quasi-regent wprowadził na dwór cesarski styl europejski a także nakazał usunąć kamienne słupy na których wisiały ciała skazańców i zabronił stosowania takich praktyk. Zamierzał zlikwidować Tajną Radę, gdyż przy władzy absolutnej stała się zbędnym organem hamującym jego działania.

Swoboda Aleksandra w rządzeniu była powszechnie widoczna i coraz bardziej irytowała rody Dołgorukowowów, Golicynów i Tołstojów a także samego cesarza. Dodatkowo książę okradał państwowy skarbiec.

Upadek i śmierć

Książę przez wrogów nazywany był deprawatorem, zbrodniarzem i złodziejem państwowych pieniędzy. Większość dworzan spiskowała przeciwko niemu. Cesarz, który lekceważył swoją narzeczoną - córkę Mienszykowa, oznajmił publicznie, że nie zamierza brać ślubu przed ukończeniem 25 roku życia.

Aleksandr w sierpniu 1727 r. poważnie zachorował. Miesiąc później wyzdrowiał, lecz było już za późno. 7 września 1727 r. Mienszykow został oskarżony o zdradę ojczyzny na rzecz Szwecji. 8 września 1727 r. Piotr II podpisał nakaz aresztowania księcia. O łaskę dla Aleksandra kolejno przed cesarzem, wicekanclerzem Borysem Golicynem i Andriejem Ostermannem błagały jego żona, szwagierka i córki, jednak bezskutecznie. 9 września 1727 r. Mienszykowa pozbawiono tytułów a majątek skonfiskowano. Wraz z rodziną został zesłany do Bieriozowa na Syberii.

Na dworze cesarskim zabroniono wspominać o Marii Mienszykowej. W marcu 1728 r. Piotr II wydał ukaz o przestępstwach, które popełnił Mienszykow jednocześnie wskazując na swe miłosierdzie, że nie skazał go na śmierć. W Europie ze zdziwieniem przyjęto upadek wieloletniego faworyta dwóch władców Rosji.

Warunki na Syberii były bardzo ciężkie. Aleksandr został wdowcem w drodze na zesłanie. Sam zmarł w listopadzie 1729 r. Miesiąc później zmarła niedoszła cesarzowa Maria. Piotr II zmarł w styczniu 1730 r.

Po kilku latach, za czasów rządów cesarzowej Anny Iwanowny, uwolniono pozostałe przy życiu dzieci Aleksandra: syna i młodszą z córek. Jego prawnukiem był admirał Aleksandr Mienszykow.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 Simon Sebag Montefiore, Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 83, ISBN 978-83-65257-13-0.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 Andrzej Andrusiewicz, Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 196, ISBN 978-83-08-05394-2.
  3. 1 2 3 4 5 Andrzej Andrusiewicz, Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 148, ISBN 978-83-08-05394-2.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Simon Sebag Montefiore, Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 103-106, ISBN 978-83-65257-13-0.
  5. 1 2 3 4 Simon Sebag Montefiore, Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 107-109, ISBN 978-83-65257-13-0.
  6. 1 2 3 4 5 6 Paweł Krokosz, Od sprzedawcy pierożków do generalissimusa. Zawrotna kariera Aleksandra Mienszykowa, Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, 2019, s. 146, 152.
  7. 1 2 Simon Sebag Montefiore, Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 129, ISBN 978-83-65257-13-0.
  8. 1 2 3 4 Simon Sebag Montefiore, Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 139, ISBN 978-83-65257-13-0.
  9. ↑ Rodzona siostra Piotra Wielkiego
  10. ↑ https://diary.ru/~peterthegreath/p199123228_zheny-spodvizhnikov-petra-zhena-a-d-menshikova-darya-mihajlovna-arseneva.htm
  11. ↑ https://diary.ru/~peterthegreath/p199123228_zheny-spodvizhnikov-petra-zhena-a-d-menshikova-darya-mihajlovna-arseneva.htm
  12. ↑ Simon Sebag Montefiore, Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 152, ISBN 978-83-65257-13-0.
  13. 1 2 3 4 5 6 7 8 Simon Sebag Montefiore i inni, Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 159-160, ISBN 978-83-65257-13-0.
  14. ↑ Andrzej Andrusiewicz, Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 177, ISBN 978-83-08-05394-2.
  15. 1 2 3 4 Andrzej Andrusiewicz, Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 178, ISBN 978-83-08-05394-2.
  16. ↑ Andrzej Andrusiewicz, Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 179, ISBN 978-83-08-05394-2.
  17. 1 2 3 4 5 6 Andrzej Andrusiewicz, Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 181-182, ISBN 978-83-08-05394-2.
  18. ↑ Tomasz Targański, Szare eminencje, faworyci i faworytki [online], polityka.pl [dostęp 2022-10-23].
  19. ↑ Simon Sebag Montefiore, Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 161, ISBN 978-83-65257-13-0.
  20. 1 2 Andrzej Andrusiewicz, Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 183, ISBN 978-83-08-05394-2.
  21. ↑ Simon Sebag Montefiore, Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 163-164, ISBN 978-83-65257-13-0.
  22. 1 2 3 4 Andrzej Andrusiewicz, Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 186, ISBN 978-83-08-05394-2.
  23. 1 2 3 4 5 6 Simon Sebag Montefiore, Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 165, ISBN 978-83-65257-13-0.
  24. 1 2 Andrzej Andrusiewicz, Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 188-189, ISBN 978-83-08-05394-2.
  25. 1 2 3 4 5 6 Andrzej Andrusiewicz, Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 190-191, ISBN 978-83-08-05394-2.
  26. 1 2 Andrzej Andrusiewicz, Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 193, ISBN 978-83-08-05394-2.
  27. 1 2 3 4 5 6 Andrzej Andrusiewicz, Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 194-195, ISBN 978-83-08-05394-2.
  28. 1 2 3 4 5 6 7 Simon Sebag Montefiore, Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 166, ISBN 978-83-65257-13-0.

Bibliografia

  • Bolszaja Sowietskaja Encykłopedia, t. 16., Moskwa 1974, s.
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.