Agnieszka Chacińska (ur. 13 listopada 1969) – polska biolog molekularna, profesor nauk biologicznych, dyrektor IMol.

Interesuje się biochemią komórek oraz molekularnymi aspektami biologii komórki, w szczególności biogenezą, transportem i degradacją białek mitochondrialnych oraz ich nieprawidłowym funkcjonowaniem prowadzącym do patologii. Jej badania koncentrują się na związkach między transportem białek mitochondrialnych a homeostazą białek komórkowych. Członkini Europejskiej Organizacji Biologii Molekularnej, Academia Europea, Niemieckiej Akademii Przyrodników Leopoldina. Członek korespondent Polskiej Akademii Nauk (2016).

Życiorys

Ukończyła studia na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego (1988–1993). Za rozprawę „Molekularna analiza przyczyn defektu oddechowego mutanta Nam9p i jego zależność od prionu (PSI) u drożdży”, przygotowaną pod kierunkiem prof. Magdaleny Boguty w Instytucie Biochemii i Biofizyki PAN, uzyskała stopień doktora biochemii (2000), a następnie, za pracę pt. „Współpraca multimerycznych kompleksów białkowych w transporcie prekursorów do mitochondriów”, stopień doktora habilitowanego w tym samym instytucie (2008). W roku 2014 otrzymała tytuł profesora nauk biologicznych.

Była wizytującym naukowcem w laboratorium Profesora Gottfrieda Schatza, Biozentrum, Uniwersytet w Bazylei, Szwajcaria (1996–1998). Odbyła staż podoktorski u profesora Nikolausa Pfannera w Instytucie Biochemii i Biologii Molekularnej Uniwersytetu we Fryburgu (2001–2004), gdzie następnie została kierownikiem własnej grupy badawczej (2004–2009). Później objęła stanowisko profesora w IMoL PAN w Warszawie (2009–2017); w 2016 r. pełniła tam też funkcję Zastępcy Dyrektora ds. Rozwoju. W latach 2017–2019 była dyrektorem Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego. W 2020 r. została mianowana dyrektorem nowej jednostki naukowej PAN – IMol.

Jest członkiem Rady Kuratorów Wydziału II Nauk Biologicznych i Rolniczych PAN oraz członkiem Komitetu Biologii Molekularnej Komórki PAN.

Działalnośc naukowa

Prowadzi badania w obszarze biologii molekularnej komórki, w szczególności dotyczące biogenezy mitochondriów. Odkryła mechanizmy odpowiedzialne za transport i dojrzewanie ponad tysiąca białek funkcjonujących w mitochondriach oraz molekularne podstawy dynamiki translokazy białek mitochondrialnych TIM23 odpowiedzialnej za transport białek przez i do wewnętrznej błony mitochondrium. Uzupełnieniem poznanych wcześniej szlaków i mechanizmów biogenezy białek mitochondrialnych była identyfikacja białka nazwanego Mia40, które dało początek odkrycia ścieżki działającej poprzez regulowaną wymianę disiarczkową i stanowiącej nowy mechanizm produktywnego transportu frakcji białek mitochondrialnych.

Zainteresowanie wczesnymi etapami importu białek do mitochondriów doprowadziło Chacińską i kierowaną przez nią grupę do odkrycia, że wiele białek mitochondrialnych jest skutecznie degradowanych w cytozolu poprzez system oparty na proteasomie, maszynerii komórkowej do degradacji białek. Ponadto grupa dojrzałych białek mitochondrialnych podlega procesowi retrotranslokacji z mitochondriów do cytozolu w celu ich degradacji przez proteasom. Odkrycie roli degradacji przez proteasom w regulacji proteomu mitochondrialnego stanowiło przełom oraz jest źródłem nowych strategii leczenia grupy chorób o podłożu genetycznym, tzw. mitochondrialnych, które do dziś pozostają nieuleczalne.

Chacińska i współpracownicy odkryli pierwsze reakcje komórki na stres związany z defektami lub opóźnieniami w imporcie białek mitochondrialnych, powodującymi akumulacją prekursorów białek mitochondrialnych w cytozolu. Te reakcje stresowe obejmują regulację translacji oraz regulację proteasomu. Komórki ludzkie reagują na defekty mitochondrialne poprzez ekspresję alternatywnej, bardziej aktywnej wersji proteasomu z podjednostkami typowymi dla immunoproteasomu. Mechanizmy podwyższonej aktywności proteasomu, obecne zarówno w drożdżach, nicieniach, jak i komórkach ludzkich, chronią komórki przed stresem proteotoksycznym, sprzyjając ich przetrwaniu. Jeśli degradacja białek jest nieskuteczna, mitochondrialne białka prekursorowe tworzą złogi, które mogą stać się toksyczne dla komórki i prowadzić do jej degeneracji obserwowanej w chorobach związanych z wiekiem.

Odkrycia Agnieszki Chacińskiej są istotne dla zrozumienia wielu chorób, np. chorób mitochondrialnych – rzadkich chorób o podłożu genetycznym o ciężkim przebiegu, a także powszechnych chorób cywilizacyjnych, np. zaburzeń metabolicznych, neurodegeneracji, demencji związanych z wiekiem, a także nowotworów.

Nagrody, wyróżnienia i członkostwa

• 2017–2023 – lider programu „Regenerative Mechanisms for Health” (ReMedy) Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (wraz z prof. Magdą Konarską)
• 2016 –  grant Maestro (Narodowe Centrum Nauki; 2016–2022)
• 2016 – Polsko-Niemiecka Nagroda Naukowa Copernicus, wraz z prof. Peterem Rehlingiem (Fundacja na rzecz Nauki Polskiej wraz z Deutsche Forschungsgemeinschaft
• 2016 – Nagroda Prezesa Rady Ministrów za osiągnięcia w zakresie działalności naukowej
• 2015 – Nagroda Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w uznaniu wybitnych osiągnięć naukowych
• 2009 – program Welcome (Fundacja na rzecz Nauki Polskiej)
• 2009 – grant EMBO Installation
• Członkini Naukowej Rady eLife (Board of Reviewing Editors) w dziedzinach biochemii i biologii komórki
• Członkini Międzynarodowej Rady Doradczej Instytutu Chemii Organicznej i Biochemii Czeskiej Akademii Nauk
• Członkini Rady Doradczej, Centro de Biologia Molecular Severo Ochoa w Madrycie, Hiszpania
• Członkini Naukowej Rady Doradczej Cluster of Excellence, Centre for Integrative Biological Signaling Studies, Uniwersytet we Fryburgu
• Członkini rad naukowych:  Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN, Instytutu Chemii Bioorganicznej PAN oraz  Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN

Wybrane publikacje naukowe

Jest współautorką ponad 90 artykułów w czasopismach naukowych indeksowanych w JCR, które były cytowane blisko 7900 razy. Jej wskaźnik Hirscha wynosi 48 (listopad 2023). Wybrane publikacje:

• „The proteome of Saccharomyces cerevisiae mitochondria”, PNAS 2003 (blisko 700 cytowań do 2023 r.)
• „Essential role of Mia40 in import and assembly of mitochondrial intermembrane space proteins”, EMBO J. 2004 (blisko 350 cytowań do 2023 r.)
• „Mitochondrial Presequence Translocase: Switching between TOM Tethering and Motor Recruitment Involves Tim21 and Tim17”, Cell 2005 (ponad 270 cytowań do 2023 r.)
• „Importing Mitochondrial Proteins: Machineries and Mechanisms”, Cell 2009 (ponad 1000 cytowań do 2023 r.)
• „Dual Role of Mitofilin in Mitochondrial Membrane Organization and Protein Biogenesis”, Dev. Cell 2011 (ponad 300 cytowań do 2023 r.)
• „Retro-translocation of mitochondrial intermembrane space proteins”, PNAS 2015
• „Mistargeted mitochondrial proteins activate a proteostatic response in the cytosol, Nature 2015
• „Cytosolic aggregation of mitochondrial proteins disrupts cellular homeostasis by stimulating the aggregation of other protein”, eLife 2021
• „Immunoproteasome-specific subunit PSMB9 induction is required to regulate cellular proteostasis upon mitochondrial dysfunction”, Nat. Commun. 2023

Przypisy