Śparogi lub śwarogi, szparogi – ozdobne zwieńczenie szczytu dachu. Może przyjmować kształt baranich rogów, głów zwierzęcych, ptasich dziobów, toporków, także roślin. Tego typu dekorację można spotkać najczęściej w budownictwie ludowym na Podlasiu i na Kurpiach.

Opis

Długie deski (wiatrówki, wiatrownice, narożniki, rogale) zabezpieczające przed deszczem i wiatrem poszycie dachu podtrzymywały z boku słomę na dachu. Wiatrownice wysuwano przed szczyt domu na kilka lub kilkanaście centymetrów. Wiatrownice krzyżowano, nakładając jedna na drugą i przetykając kołkiem albo ścinano pod kątem i dopasowywano. Profilowane lub ozdobnie wycięte wiatrownice zyskiwały miano śparogów. Nazywano też tak same ozdoby na szczytach chat, na zwieńczeniu wiatrownic. Śparogi, wygięte w różne kształty i zakończone tępymi gałkami lub karbowane w różny sposób na końcach krokwi, znajdują się w miejscu, gdzie kalenica dachu zbiega się ze ścianą szczytową.

Pierwotnie nazwa śparogi, zarówno na Kurpiach, jak i na Mazurach, dotyczyła wiatrownic bez względu na to, czy były zdobione. Z czasem mianem tym określać zaczęto jedynie zdobienie, a deski, które kończyły się śparogami, nazywano wiatrownicami. Niektórzy nazywali śparogami jakiekolwiek ozdoby na zwieńczeniu szczytu dachu, także pazdury.

Śparogi umieszczano na frontowych szczytach domów, spichlerzy, czasem innych budynków gospodarczych. Starano się, by każdy budynek miał inne zdobienie wiatrownic. Adam Chętnik zestawił 53 przykłady śparogów i każdy z nich jest inny. Najczęściej występowały zdobienia w kształcie rogów, półksiężyców, głów ptaków, koni, toporów. Czasami pomiędzy śparogami umieszczano wycięte z drewna lub wykonane z metalu krzyże, przyczepiano też blaszane chorągiewki. Pojawiały się inne ozdoby, np. w kształcie toczonych i profilowanych słupków podobnych czasem do przydrożnych kapliczek. Takie ozdoby (poza Kurpiami znane jako pazdury) występowały też w oderwaniu od śparogów, ale i je nazywano tym mianem, czasem tylko określając je królami. Wycinano je w płaskiej i szerokiej desce za pomocą piłki, tworząc bogate ornamenty.

Przykłady zastosowania dekoracyjnego śparogów są widoczne w obiektach na terenie skansenów, m.in. w Zagrodzie Kurpiowskiej w Kadzidle i w Skansenie Kurpiowskim im. Adama Chętnika w Nowogrodzie, a także w zachowanych w XXI w. budynkach w obrębie różnych wsi i miast Kurpi Zielonych i Białych, takich jak np. Myszyniec. Śparogi występują w nowszych realizacjach, np. jako zwieńczenie szczytu dachu kościoła pw. Wniebowzięcia NMP w Jednorożcu zaprojektowanego w latach 80. XX wieku przez Stanisława Marzyńskiego.

Galeria

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Jan Sas Zubrzycki, Cieśla Polski, Kraków 1915, ISBN 978-83-61889-02-1.
  2. 1 2 3 Kazimierz Moszyński, Puszcza Myszyniecka, „Ziemia”, 2 (45), 1911, s. 732.
  3. ↑ Witold Szolginia: Architektura i budownictwo. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1982, s. 290. ISBN 83-204-0291-3.
  4. 1 2 Mieczysław Wionczek, Chata Polska, „Polska”, 5 (31), 30 lipca 1939, s. 6.
  5. 1 2 Henryka Sędziak, Polszczyzna Mazowsza i Podlasia. część 8, Antroponimia i toponimia Mazowsza i Podlasia, Łomża: Łomżyńskie Tow. Nauk. im. Wagów, 2004, s. 229, ISBN 83-86175-42-7, OCLC 62755792 [dostęp 2022-08-14].
  6. 1 2 3 4 5 6 Marian Pokropek, Budownictwo drewniane Kurpiów Puszczy Zielonej, Ostrołęka: Muzeum Kultury Kurpiowskiej, [cop. 2016], ISBN 978-83-937286-7-1, OCLC 1005156264 [dostęp 2022-08-18].
  7. ↑ Architektura tradycyjna – Kurpie [online], Witryna Wiejska, 17 września 2008 [dostęp 2022-08-14] (pol.).
  8. ↑ Dorota Czyż, Obraz życia i kultury mieszkańców dawnej wsi łomżyńskiej utrwalony w słownictwie gwarowym, Łomża: Łomżyńskie Tow. Nauk. im. Wagów, 2005, s. 144, ISBN 83-86175-82-6, OCLC 173218218 [dostęp 2022-08-14].
  9. 1 2 Irena Grzegorzewska, Genowefa Sideł, Jerzy Wójtowicz..., OBJAŚNIENIA DO MAPY GEOŚRODOWISKOWEJ POLSKI 1:50 000. Arkusz MYSZYNIEC (255), Warszawa: Państwowy Instytut Geologiczny, 2010, s. 40.
  10. ↑ Adam Chętnik, Chata kurpiowska, Warszawa 1915.
  11. ↑ Zagroda Kurpiowska w Kadzidle | Mazowiecki Szlak Tradycji [online], www.mazowieckiszlaktradycji.com [dostęp 2022-08-14].
  12. ↑ Skansen Kurpiowski w Nowogrodzie im. Adama Chętnika [online], ::4lomza.pl:: Regionalny Portal [dostęp 2022-08-14] (pol.).
  13. ↑ Maria Weronika Kmoch, Na skraju Kurpiowszczyzny. Parafia pw. św. Floriana w Jednorożcu, Jednorożec: Stowarzyszenie „Przyjaciele Ziemi Jednorożeckiej”, 2020, ISBN 978-83-927409-7-1, OCLC 1225226389 [dostęp 2022-07-21].
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.