Óndra Łysohorsky, właściwie Erwin Goj (ur. 6 czerwca 1905 we Frydku, zm. 19 grudnia 1989 w Bratysławie) – śląski pisarz, poeta, tłumacz literatury, filolog, twórca literackiego języka laskiego.

Etymologia pseudonimu

Óndra Łysohorsky znaczy tyle co Ondraszek Łysogórski, to pseudonim i manifest literacki Goja. Pochodzi on od legendarnego, operującego w okolicy Łysej Góry, beskidnika (zbójnika) Ondraszka, o którym pisał później też inny śląski autor, Gustaw Morcinek. Ondraszek był łysogórskim odpowiednikiem Robin Hooda lub znanego np. z polskiego serialu telewizyjnego Jerzego Passendorfera Janosik, zbójnika Janosika.

Życiorys

Jego prawdziwe imię i nazwisko to Erwin Goj. Erwin Goj był 9. dzieckiem w rodzinie górnika (Józefa Goja) i tkaczki, uczęszczał do niemieckich gimnazjów: we Frydku-Mistku (1916–1919 i 1921–1922), w Boguminie (1921) i w Ostrawie (1922–1924), które zakończył maturą w 1924, a następnie studiował językoznawstwo, literaturę i filozofię (1924–1928) i doktoryzował się z filozofii w 1928 na Uniwersytecie Karola w Pradze, tam też studiował w latach 1928–1929 slawistykę. Po studiach spędził 6 miesięcy jako stypendysta we Włoszech, po czym pracował jako nauczyciel gimnazjalny na zmianę w słowackich i niemieckich gimnazjach w Kremnicy (słowac. 1930), w Bratysławie (niem. 1931–1935 i 1937–1938) i Ostrawie (niem. 1935–36), a następnie w Trnawie (słowac. 1936–37) i Bratysławie (słowac. 1938–1939).

Swoje pierwsze utwory literackie (wiersze) publikował w 1926 r. (pod wpływem Friedricha Hölderlina) po niemiecku. W 1931 r. zebrał i opublikował Wiersze i Ballady laskie, systematyzując jednocześnie kodyfikację tego języka i tworząc w nim pierwsze pisane utwory literackie w ogóle. Czesi podsumowali jego twórczość artykułem Ondra Lysohorsky, czyli Kożdoń na Parnasie. W latach 1936–1938 skupił wokół siebie grupę publicystów i poetów, określaną jako Laska perspektywa, promujących ideę narodu i języka laskiego.

W sierpniu 1939 wyemigrował do Polski, potem we wrześniu 1939 zbiegł przed Niemcami do ZSRR i został tam członkiem Związku Pisarzy Radzieckich i wykładowcą uniwersyteckim języka niemieckiego, m.in. w wyższej szkole pedagogicznej w Taszkencie. W ZSRR przetłumaczono na rosyjski i wydano w owym czasie (1939–1943) cztery tomiki jego poezji. Tłumaczami jego poezji na rosyjski byli tak znani rosyjscy pisarze jak np. Borys Pasternak. Od 1943 r. był członkiem Komitetu Wszechsłowiańskiego i z tej to pozycji wystąpił z prośbą do wielkiego językoznawcy Stalina o wsparcie dla języka laskiego i przeciw uciskowi ze strony Czechów. Wówczas profesor Radzieckiej Akademii Nauk Saliszew orzekł bezapelacyjnie, iż język laski nie jest odrębnym językiem, lecz czeskim dialektem, a Lachowie nie są odrębnym narodem.

W 1946 Goj wrócił do Czechosłowacji i osiadł w Bratysławie, gdzie pracował początkowo jako nauczyciel w gimnazjum (do 1950), a następnie jako bibliotekarz, w dziale literatury radzieckiej i obcojęzycznej biblioteki uniwersyteckiej. W tym czasie uwikłał się w konflikt z władzami komunistycznymi, które uważały go za laskiego wywrotowca i separatystę, gdyż jego laskie utwory, często krytykowały nowe komunistyczne porządki. Konflikt między Gojem a czeską partią komunistyczną posunął się tak dalece, że konfiskowano i usuwano z bibliotek jego książki, by usunąć Goja całkowicie z pamięci narodu. Blokowano również starania naukowe Łysohorskiego, starano się nawet pozbawić go prawa wykonywania zawodu nauczyciela. Pod tak masywną presją komunistów, Goj czuł się zmuszony ponownie prosić bezpośrednio Stalina o pomoc. Tylko interwencja tego ostatniego sprawiła, iż Goj mógł pozostać nauczycielem, przewodniczącym lokalnego związku pisarzy i przejąć katedrę języków na wydziale filozoficznym w Bratysławie, gdzie w 1960 habilitował się z germanistyki. W latach 60. udało mu się nawet w CSRS wydać pełny zbiór swej laskiej poezji.

Łysohorsky wykładał gościnnie na wydziałach slawistyki w zachodniej Europie, był nawet proponowany do nagrody Nobla (1970), zdobywając tym popularność na świecie. Tym niemniej gros jego laskich utworów nie zostało opublikowanych ani w Czechosłowacji, ani w Polsce, a Goj jest w obu krajach w ogóle mało znany.

Dzieła (wybór)

  • Einsicht und Aussicht: Nachfeier des Goethe-Centenariums (1932)
  • Spjewajuco piaść (1934)
  • Hłos hrudy (Głos ziemi) (1935)
  • Wybrane wérše (Wybrane wiersze)(1936), Ołomuniec (1936)
  • Lašsko poezyja 1931-1937
  • Pesň o matěri (1942)
  • Zemlja moja (1942)
  • Aj lašske řéky płynu do mořa (1958)
  • Brázdou z vesmíru (1960)
  • Lachische Gedichte Berlin, wydawnictwo: Volk und Welt (1960)
  • Danksagung Lipsk, wydawnictwo: Insel (1961)
  • Jediný pohár Praha (1964)
  • Ich reif in meiner Zeit – Gedichte, Berlin, wydawnictwo: Union (1978)
  • Lašsko poezyja 1931-1977, Kolonia, wydawnictwo: Böhlau (1988)
  • Spiwajuco piaść, Zabrze, Narodowa Oficyna Śląska (2009)
  • Aj laszske rzeky płynu do morza, Zabrze, Narodowa Oficyna Śląska (2014)

Przypisy

  1. ↑ Słownik europejskich kierunków i grup literackich XX wieku. Grzegorz Gazda (redaktor). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 272. ISBN 978-83-01-15724-1.

Bibliografia

  • Poet of a New Nation, Igor Hájek, Cross Currents (University of Michigan)
  • Lexikon české literatury K-L Praga 1993.
  • Slovník českých spisovatelů od roku 1945. Díl 1. A-L Praga 1995.
  • Literární slovník severní Moravy a Slezska (1945–2000), I. Málková, S. Urbanová, Ołomuniec 2001.
  • Some Unpublished Poems of öndra Łysohorsky Kevin Hannan, „Oxford Slavonic Papers”. New Series 28 (1995).
  • The Lachian Literary Language of öndra Łysohorsky, Kevin Hannan, „Slavic and East European Journal” 40 (1996).

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.