Regionalizm – element językowy, cecha językowa (cecha wymowy, wyraz, forma wyrazowa, konstrukcja) właściwa dla mowy mieszkańców pewnego regionu, występująca poza odmianę literacką danego języka. Synonimem terminu „regionalizm” jest „prowincjonalizm”, to drugie określenie jest jednak używane rzadko (bądź całkowicie nieużywane) ze względu na towarzyszące mu ujemne nacechowanie.

Regionalizmy są zwykle dobrze osadzone w tradycji regionu, używane od wielu dziesiątków lat i spotykają się z aprobatą normatywną. Niektóre regionalizmy przenikają z czasem do języka ogólnego. Zachowanie regionalizmów uchodzi za świadectwo bogactwa języka, sprzyjające jego różnorodności, a także za odzwierciedlenie historii i kultury danego regionu.

Terminologia

W polskiej normatywistyce czyni się rozróżnienie między cechami gwarowymi (dialektyzmami) a regionalizmami, czyli formami lokalnymi nieuznawanymi za odejście od kanonu języka ogólnopolskiego. Termin „regionalizm” rezerwuje się dla środków językowych używanych przez ogół ludzi (w tym ludzi wykształconych) z danego regionu. Środki te opisuje się przeważnie jako część normy użytkowej polszczyzny ogólnej, choć nie są w powszechnym obiegu na całym obszarze funkcjonowania języka. Tak wąsko rozumiane regionalizmy odróżnia się od dialektyzmów, tj. wtrętów gwarowych – cech właściwych dla gwar ludowych (nieakceptowanych przez wzorce języka literackiego). Odgranicza się je również od tzw. błędów językowych, czyli wszelkich nienormatywnych elementów spotykanych w obiegu językowym, nienoszących znamion form lokalnych.

W szerszym ujęciu mianem regionalizmów określa się wszelkie właściwości językowe o ograniczonym zasięgu terytorialnym, w tym te pozbawione sankcji normatywnej. Regionalizmy bywają także definiowane jako odrębności od języka literackiego.

Podział regionalizmów

Regionalizmy fonetyczne

Są to różnice w wymowie.

Przykłady: cechą regionalną południowopolską jest artykulacja połączeń -nk- i -ng- zawsze z tylnojęzykowym dźwiękiem ŋ.: [okieŋko], [firaŋka], [baŋk], [balaŋga]. Na północy Polski (i w wymowie nienacechowanej) głoska ŋ, występuje przed k, g tylko w wyrazach obcych ([baŋk], [balaŋga)], choć i w tych wypadkach zdarza się wymowa z n (uchodząca za mniej poprawną: [bank], [balanga]); w wyrazach rodzimych słychać w tym regionie zawsze [nk]: [okienko], [firanka], [poranka]. Wymowa udźwięczniająca jest charakterystyczna dla południa i zachodu Polski, wymowa ubezdźwięczniająca – dla północy. W normie wzorcowej mieści się też wymawianie bądź niewymawianie dźwięcznego h, a także przedniojęzykowego ł. Dźwięczne h i przedniojęzykowe ł są charakterystyczne dla Kresów Wschodnich, ich brak – dla reszty kraju.

Regionalizmy leksykalne

Są to różnice w słownictwie.

Przykłady: krakowskie bil – słonina, grysik – kasza manna, poznańskie pyry – ziemniaki, chabas – mięso, białostockie przynuka – zachęcanie do posiłku, kozytac – łaskotać, warszawskie schaboszczak, śląskie gruba – kopalnia. Najczęstsze spośród nich są regionalizmy semantyczne (inne lub dodatkowe znaczenie danego wyrazu). Przykłady: krakowskie drzewko – choinka, bańka – bombka na choinkę, poznańskie góra – strych, haczyk – pogrzebacz, białostockie gościniec – podarunek, mączka – miałki cukier, śląskie synek – chłopak.

Regionalizmy leksykalne dzielą się na:

Regionalizmy morfologiczne

Są to różnice w formie wyrazów.

Przykłady: częste w polszczyźnie południowej formy czasowników z pominiętym elementem -na- (np. błysła, prysł, sięgła), częstsze także formy czasowników z zaimkiem się (wrócić się, słuchać się, pytać się), zakończone spółgłoską twardą formy 1. osoby Ip i 3. osoby Im (typu kapę, łapą), a także różnice w przypisywaniu rodzaju gramatycznego pewnym rzeczownikom, np. krakowskie ta magiel, ta litra, białostockie ta kartofla, ten kieszeń, ta piec.

  • regionalizmy składniowe – rzadkie.

Przykłady: białostockie podobny na kogoś, u mnie jest pytanie, poznańskie podobny komuś, szukać za czymś, co ja za to mogę?.

  • regionalizmy fleksyjne – najrzadsze

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Jean Dubois, Dictionnaire de linguistique, Paryż: Larousse, 1991, s. 406, ISBN 978-2-03-340308-9 (fr.).
  2. 1 2 Gheorghe Constantinescu-Dobridor, regionalism, [w:] Dicționar de termeni lingvistici, Editura Teora, 1998 [dostęp 2018-11-04] (rum.).
  3. ↑ Gheorghe Constantinescu-Dobridor, provincialism, [w:] Dicționar de termeni lingvistici, Editura Teora, 1998 [dostęp 2019-05-05] (rum.).
  4. ↑ Walery Pisarek, Encyklopedia języka polskiego, wyd. 3, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 318.
  5. 1 2 Andrzej Markowski: Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 107. ISBN 83-01-14526-9.
  6. 1 2 Halina Karaś, Dialektyzmy a regionalizmy, [w:] Dialektologia polska [online] [dostęp 2018-08-30].
  7. ↑ Witold Doroszewski (red.), regionalizm, [w:] Słownik języka polskiego [online], PWN [dostęp 2019-01-18].
  8. ↑ Halina Karaś, Dialektyzm, [w:] Dialektologia polska [online] [dostęp 2017-12-23].
  9. ↑ Robert Allen Rothstein, Two Words to the Wise: Reflections on Polish Language, Literature, and Folklore, Bloomington: Slavica Publishers, 2008, s. 54, ISBN 978-0-89357-361-4, OCLC 277086229 (ang.).
  10. ↑ Danuta Bartol-Jarosińska, Problematyka normatywna regionalizmów, „Poradnik Językowy”, 3/1988, s. 165–176 [dostęp 2018-11-04], patrz s. 172.
  11. 1 2 Markowski 2010 ↓.
  12. 1 2 Halina Karaś, Regionalizm, [w:] Dialektologia polska [online] [dostęp 2017-12-23].
  13. ↑ Polański 1999 ↓, s. 120.
  14. ↑ Monika Szymańska, Regionalizmy językowe w świadomości użytkowników języka polskiego, Katowice 2011, s. 5, 183–185 [dostęp 2018-11-04].
  15. ↑ Halina Karaś, Typy i przykłady regionalizmów, [w:] Dialektologia polska [online] [dostęp 2017-12-23].
  16. 1 2 Polański 1999 ↓, s. 485.

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.