Oradea (węg. Nagyvárad) – miasto w Rumunii w okręgu Bihor, stolica krainy historycznej Kriszana. Miasto liczy, zgodnie ze spisem ludności z 2002 roku, 206 614 mieszkańców. Natomiast liczba mieszkańców całego zespołu miejskiego wynosi ok. 241 tys. Oradea należy do najlepiej rozwiniętych miast w Rumunii. Merem miasta jest Ilie Bolojan.

Nazwa miasta w różnych językach:

• jidysz גרויסווארדיין (Grojswardejn)
• łacina Magnovaradinum
• niemiecki Großwardein
• polski Wielki Waradyn, Warad Wielki
• rumuński Oradea, dawniej Oradia Mare lub Oradea Mare
• turecki Varat
• węgierski Nagyvárad (od 2001 r. nazwa urzędowa)

Geografia

Miasto położone jest w pobliżu granicy z Węgrami (13 km) nad rzeką Crișul Repede (Szybki Keresz).

Historia

Miasto pod łacińską nazwą Varadinum istniało tutaj z pewnością już w XI stuleciu. W 1093 r. król węgierski Władysław I Święty doprowadził do powstania tutaj biskupstwa. Miasto stało się jednym z ważniejszych grodów Królestwa Węgier, a jego katedra miejscem pochówku królów.

Rozwój miasta zahamowało jego zniszczenie podczas najazdu mongolskiego w 1241 r. Oradea długo odzyskiwała dawne znaczenie. W mieście pracował Georg von Peurbach, skutkiem czego była Tabula Varadiensis. Od 1445 biskupem Waradynu był Jan Vitéz, protektor Grzegorza z Sanoka. W 1541 znalazła się w granicach Wschodniego Królestwa Węgier, które w 1570 r. zostało przekształcone w Księstwo Siedmiogrodu, zależne od Imperium Osmańskiego. Od XVIII wieku – już w granicach monarchii Habsburgów – zaczęła odzyskiwać swą świetność. To wówczas wiedeński architekt Franz Anton Hillebrandt zaprojektował przebudowę miasta w stylu barokowym. Rozkwit przyniósł miastu wiek XIX, gdy węgierski Nagyvárad stał się ważnym centrum gospodarczym i kulturalnym.

Po rozpadzie Austro-Węgier Oradea znalazła się w granicach Rumunii, mimo iż większość stanowili w niej Węgrzy (w 1910 91,1%, w 1919 62%). Po drugim arbitrażu wiedeńskim miasto powróciło do Węgier w 1940, ale w wyniku traktatu paryskiego ponownie znalazło się w granicach Rumunii w 1947 (faktycznie od października 1944, po zdobyciu miasta przez Armię Czerwoną).

Gospodarka

Przez wieki Oradea należała do najbogatszych miast Węgier. Po roku 1989, w Oradei doszło do szerokich zmian ekonomicznych, które dotyczyły głównie sektora usług, ze względu na znaczący rynek konsumencki.

Bezrobocie w Oradei wynosi ok. 6% i jest nieco mniejsze niż średnia krajowa, jednak większe niż w całym regionie Bihor (ok. 2%). Miasto wytwarza ok. 63% całej produkcji przemysłowej regionu Bihor, chociaż zamieszkuje je zaledwie 34,5% mieszkańców regionu.

Główne działy gospodarki to:

• przemysł meblowy
• przemysł tekstylny i odzieżowy
• przemysł obuwniczy
• przemysł spożywczy

W roku 2003, w Oradei powstał pierwszy hipermarket – Lotus Market.

W miejscowości jest stacja kolejowa Oradea.

Demografia

Dzielnice

Od stycznia 2011 miasto jest podzielone na następujące dzielnice (rum. cartiere):

Transport

Komunikację w Oradei zapewnia przedsiębiorstwo OTL. Składają się na nią 3 linie tramwajowe (1R, 1N, 2, 3R, 3N) i większa liczba linii autobusowych. W mieście znajdują się 3 dworce kolejowe; Główny, Wschodni (Est) i Zachodni (Vest). Vest mieści się w dzielnicy Ioșia, a dworzec główny (zwany też po prostu Oradea) mieści się w centrum miasta, koło dzielnicy Vie.

Architektura

Architektura Oradei jest mieszanką między budowlami ery socjalistycznej oraz barokową i secesyjną architekturą z czasów monarchii austro-węgierskiej. Po upadku reżimu Ceaușescu doszło do znacznych zaniedbań, jednak od roku 2002, kiedy Rumunia weszła w okres boomu gospodarczego doprowadzono do renowacji zabytkowej architektury.

Zabytki i turystyka

Główne atrakcje turystyczne to zabytkowe centrum miasta oraz uzdrowiska Băile Felix i Băile 1 Mai, położone w pobliżu miasta.

• Twierdza w Oradei – twierdza w formie pięciokąta, sięgająca czasów średniowiecznych, obecnie budynek Instytutu Sztuk Pięknych miejscowego uniwersytetu
• Pałac biskupów rzymskokatolickich – barokowy pałac z 365 oknami, wzniesiony w l. 1762–1777, dawna siedziba Muzeul Țării Crișurilor
• Pomnik króla Węgier Władysława I Świętego z 1893 r. przed katedrą Wniebowzięcia NMP
• Muzeul Țării Crișurilor w budynku dawnej szkoły kadetów z 1897 r.
• Ratusz
• Muzeum Endrego Adyego – muzeum i dom Endrego Adyego, jednego z największych węgierskich poetów
• 100 kościołów, w tym:
  • Kościół św. Brygidy – kościół barokowy, wzniesiony w 1693 r.
  • Kościół św. Trójcy – kościół barokowy, wzniesiony w 1727 r.
  • Kościół św. Ducha – barokowy kościół, wzniesiony w l. 1732–1743, przebudowany w stylu eklektycznym
  • Kościół św. Władysława – barokowy kościół katolicki pw. króla Węgier Władysława I Świętego, wzniesiony w 1742 r.
  • Kaplica Anioła Stróża z l. 1754–1760
  • Kościół norbertanów z l. 1741–1766
  • Kościół św. Anny – dawny kościół zakonu urszulanek, wzniesiony w stylu barokowym w l. 1773-1774, przebudowany w 1858
  • Kościół katolicki w twierdzy, wzniesiony w l. 1775-1777
  • Kościół św. Archaniołów Michała i Gabriela – barokowa świątynia, wzniesiona w l. 1768–1779
  • Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – największa barokowa katedra w Rumunii, wzniesiona w l. 1752–1780
  • Biserica cu Lună – wyjątkowy na miarę europejską kościół z mechanizmem zegarowym wskazującym fazy księżyca, wzniesiony w stylu barokowym w l. 1784–1790
  • Kościół i klasztor kapucynów z XVIII-XIX w.
  • Katedra św. Mikołaja – kościół barokowy, wzniesiony w l. 1800–1839
  • Kościół reformowany z l. 1835–1853
  • Kościół św. Jerzego z 1858 r.
  • Kaplica św. Władysława z 1900 r.
  • Kościół ewangelicki, wzniesiony w l. 1902–1903 w stylu neogotyckim
  • Kościół św. Józefa z XX w.
• Pomnik Ferenca Szaniszló, węgierskiego biskupa katolickiego, z 1896 r.
• Pasajul „Vulturul Negru” pasaż hotelu „Czarny Orzeł”
• Teatrul de Stat – Teatr Narodowy, zbudowany przez dwóch austriackich architektów, którzy stworzyli setki znaczących budowli w wielu krajach Europy
• korytarz armat (XVIII-XIX wiek)
• Gmach poczty z przełomu XIX/XX w., w stylu eklektycznym
• Gmach sądu z 1901 r., w stylu eklektycznym
• 3 synagogi
• największy zbór baptystyczny w Europie wschodniej
• Pałac Sterna – secesyjny pałac z 1909 roku
• sklep oświetleniowy Deutscha (1906-1910)
• Popiersie Ede Szigligetiego, węgierskiego dramaturga, z 1912 r.

Sport

W mieście tym swoją siedzibę ma klub piłkarski FC Bihor Oradea, który został założony w 1958 roku jako Crișul Oradea. W 1961 roku klub po raz pierwszy w swojej historii awansował do drugiej ligi rumuńskiej. W 1963 roku wygrał te rozgrywki i wywalczył historyczny awans do pierwszej ligi Rumunii. W 2003 roku został wicemistrzem drugiej ligi i wygrywając baraż z Oțelulem Gałacz powrócił do pierwszej ligi. W 2004 roku był ostatni w Divizii A i znów został zdegradowany do drugiej ligi.

Miasta partnerskie

• Linköping, Szwecja
• Coslada, Hiszpania
• Debreczyn, Węgry
• Giv’atayim, Izrael
• Mantua, Włochy
• Montbéliard, Francja
• Ceyrat, Francja
• Reims, Francja
• Iwano-Frankowsk, Ukraina
• Vršac, Serbia
• Waregem, Belgia

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Zdjęcie satelitarne z Google Maps
• Oradea i Bihor. oradea-bihor.ro. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-02-22)].