Zabytkowy Zakład Hutniczy w Maleńcu

Maleniecka fabryka od strony zasilającego ją w energię jeziora
Państwo

 Polska

Miejscowość

Ruda Maleniecka

Adres

Maleniec 54

Zakres zbiorów

hutnictwo

Położenie na mapie gminy Ruda Maleniecka
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Położenie na mapie powiatu koneckiego
51°11′14″N 20°11′01″E/51,187222 20,183611
Strona internetowa

Zabytkowy Zakład Hutniczy znajduje się we wsi Maleniec w powiecie koneckim w północno-zachodniej części województwa świętokrzyskiego. Mieści się w zespole budynków fabrycznych dawnej walcowni i gwoździarni. Placówka jest jednostką organizacyjną powiatu koneckiego.

Historia

W 1782 roku kasztelan Jacek Jezierski herbu Nowina nabył od Prażmowskiego za pół miliona złotych dobra malenieckie, znajdujące się niedaleko Końskich w Zagłębiu Staropolskim. Na ich terenie znajdowały się bogate złoża rudy żelaza, natomiast w sąsiedniej Miedzierzy funkcjonował już wówczas wielki piec. Jezierski zamierzał rozwinąć w zakupionym majątku produkcję przemysłową, wiążąc swoje plany z projektem Sejmu Czteroletniego, który uchwalił zwiększenie liczebności armii polskiej do 100 tysięcy. W 1784 roku kasztelan spiętrzył wody przepływającej przez Maleniec rzeki Czarnej i utworzył istniejący do dnia dzisiejszego staw o pow. 16 ha. Woda miała stanowić źródło energii dla planowanych zakładów oraz warsztatów. Z pomocą upustów wodnych stała się ona później – dzięki kołom wodnym – źródłem energii dla wybudowanych przez Jezierskiego młyna, tartaka oraz fryszerni. W sąsiednim Kawęczynie kasztelan wybudował także wielki piec.

Celem kasztelana Jezierskiego było zaspokajanie krajowego popytu na narzędzia używane w życiu codziennym, takie jak noże czy kosy oraz broń białą, np. szable. Dzięki rozwojowi malenieckich zakładów zamierzał on uniezależnić Polskę od importu tych produktów z zagranicy. W Maleńcu produkowano wówczas surowiec do wyrobu przedmiotów ze stali w postaci sztab, blach, drągów i prętów stalowych oraz drutów. Wytwarzane były również gotowe przedmioty skierowane do masowego odbiorcy jak narzędzia gospodarskie – topory, siekiery, piły, pilniki, kosy i widły, a także asortyment różnego rodzaju żelaznych naczyń kuchennych i stołowych, młynki, zgrzebła, łyżki blaszane, łopatki. Manufaktura wytwarzała także broń sieczną jak znane z dobrej jakości pałasze. Jezierski miał jednak kłopot ze zwiększeniem sprzedaży swojej produkcji ponieważ musiał konkurować z dużym importem z zachodniej Europy, a państwo nie wspierało wówczas krajowej produkcji przemysłowej.

15 lipca 1787 roku na zaproszenie Jezierskiego dobra malenieckie odwiedził król Stanisław August Poniatowski, który obejrzał zakłady produkcyjne oraz przedmioty z żelaza wyprodukowane przez polskich fabrykantów pracujących w Maleńcu. Relację z tych odwiedzin sporządził polski pisarz Adam Tadeusz Naruszewicz:

„Nayiaśniejszy Pan odwiedził naprzód założony tartak o kilku piłach, (...) szedł potym do innych dwóch gmachów z murów wyprowadzonych, z których w iednym mają się ciągnąć druty, w drugim założona była fryszerka na iedenaście młotów. (...) Oglądał dalej Nayjaśniejszy Pan machiny do dźwigania w górę ciężarów i wyrywania drzew z korzenia (...) następnie dom gospodarski, w którym J. Pan Kasztelan prezentował Nayjaśniejszemu Panu różne gatunki żelaznych naczyń gospodarczych, kuchennych i stołowych z domowego żelaza przez domowych fabrykantów sporządzonych. Zdziwiło wszystkich przytomnych to mieysce puste przed trzema laty i niedostępne, które staranna, kosztowna i pożyteczna dla kraiu czynność J. Pana Kasztelana w porządne miasteczko i tak okazałą fabrykę, tudzież stawy, groble, kanały i ogrody zamieniła” Adam Naruszewicz (1733-1796) polski pisarz

Działalność produkcyjna w Maleńcu została przerwana w 1794 roku z powodu działań wojennych podczas insurekcji kościuszkowskiej, która objęła swoim zasięgiem dużą część ziemi kieleckiej. W roku 1800 kasztelan Jezierski zmuszony został do sprzedaży dóbr malenieckich, które nabył książę hesko-darmsztadzki Karol. Nowy właściciel eksploatował fabrykę, nie wprowadzając w niej żadnych modernizacji.

W 1824 roku dobra nabył eksoficer armii napoleońskiej Tadeusz Bocheński, który osiedlił się w Maleńcu, wprowadzając w miejscowych manufakturach szereg innowacji oraz znacznie rozbudowując potencjał produkcyjny. Obecny budynek zachowanego zakładu, mieszczący muzeum, został wzniesiony około 1837 roku z inicjatywy Bocheńskiego, który dodatkowo wybudował pudlingarnię i walcownię w sąsiedniej Rudzie Malenieckiej. W Maleńcu natomiast wzniósł walcownię blachy, topornię, fryzownię oraz dwie fryszerki, a kolejne dwie unowocześnił. Dzięki nowym piecom produkcja malenieckich zakładów w 1840 roku zwiększyła się do 40 tys. cetnarów (ok. 2 tys. ton) surówki. W 1844 roku Bocheński zwolnił włościan w swoich dobrach z pańszczyzny i zadbał o opiekę lekarską swoich pracowników, zatrudniając lekarza, któremu przydzielił mieszkanie służbowe w Cieklińsku. W 1844 roku w zakładach Bocheńskiego pracowało w sumie 150 robotników, a wartość produkcji wyniosła 93,2 tys. rubli. Do końca lat czterdziestych XIX wieku były to najnowocześniejsze prywatne zakłady górniczo-hutnicze w Królestwie Polskim.

Po zakończeniu kampanii wrześniowej zakład w Maleńcu przejęli Niemcy. Zakład został częściowo zniszczony przez wybuch min założonych na mostach przez wojsko polskie. Niemcy usunęli szkody i zamontowali silnik spalinowy, ponieważ okresowe niedobory wody uniemożliwiały ciągłą produkcję. Silnik zasilał maleniecki zakład w okresach suchych. Pod niemieckim nadzorem fabryka pracowała przez cały okres niemieckiej okupacji Polski. W 1945 roku wycofujący się z Maleńca Niemcy wysadzili w powietrze mosty oraz wodny system zasilania fabryki.

Okres powojenny

Po II wojnie światowej okoliczna ludność pod kierunkiem inż. Ciopika z Nieborowa z własnej inicjatywy przystąpiła do odbudowy i zakład wznowił działalność częściowo na starym XIX wiecznym parku maszynowym. Już w maju 1945 roku uruchomiono w fabryce produkcję szpadli oraz okuć okiennych pod kierownictwem Władysława Stalmacha. Załoga liczyła wówczas 120 pracowników, którzy pracowali na trzy zmiany. W wyniku nacjonalizacji przemysłu w 1946 roku zakład został upaństwowiony dekretem z dnia 3 stycznia 1946 roku. Produkcja była kontynuowana przez następne 21 lat do roku 1967. W okresie powojennym zakład produkował miesięcznie ok. 50 tys. łopat i szpadli stając się podstawowym źródłem zaopatrzenia w narzędzia m.in. odbudowującą się ze zniszczeń wojennych Warszawę. Część produkcji malenieckiego zakładu szła w tym czasie również na eksport. Do roku 1951 zakład produkował również wycinane z blachy gwoździe. W listopadzie 1967 roku zakończono produkcję i został on ostatecznie zamknięty. W momencie tym w jego skład wchodziły budynki produkcyjne, które obejmowały dwie hale – walcownię oraz gwoździarnię pełniącą również funkcje szpadlarni.

W 1967 roku uznany został za zabytek, a rok później pełnił funkcję placówki edukacyjnej dla studentów Politechniki Śląskiej, którzy zajęli się konserwacją oraz zabezpieczeniem parku maszynowego fabryki. W 2004 roku zakład przejął syndyk masy upadłościowej oraz wystawił zakład na sprzedaż w ramach przetargu. Zarząd Powiatu Koneckiego zdecydował się na zakup tworząc w miejscu fabryki muzeum – samorządową instytucję kultury mającą na celu upowszechnianie dziedzictwa narodowego oraz prowadzenie działalności kulturalnej.

Muzeum

21 czerwca 1967 roku kompleks został oficjalnie uznany za zabytek techniki i pod pozycją numer 340 wpisany do rejestru zabytków ówczesnego województwa kieleckiego. Opuszczonym obiektem rok później zainteresowała się grupa studentów Wydziału Metalurgicznego Politechniki Śląskiej. Ich działania doprowadziły do podpisania w 1970 roku porozumienia, na mocy którego zakład przeszedł pod opiekę uczelni. Rozpoczęto działania mające na celu ratowanie obiektu, w ramach których wykonano m.in. dokumentację obiektu, remont części maszyn i urządzeń oraz budynków. Prace odbywały się pod nadzorem Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach oraz z pomocą zakładów przemysłowych branży hutniczej (m.in. ZUT Zgoda w Świętochłowicach, POLMO w Końskich, Huty Ostrowiec oraz Huty Katowice w Dąbrowie Górniczej).

Obecnie patronat nad zabytkiem sprawują Koło Naukowe Studentów Politechniki Śląskiej „Fryszernia” w Gliwicach oraz Stowarzyszenie Przyjaciół Zabytków Techniki „Maleniec”. W muzeum prezentowane są kompletne i sprawne technologicznie linie produkcyjne walcowni oraz produkcji narzędzi gospodarczych (gwoździe, łopaty). Uruchomienie urządzeń jest możliwe przy odpowiednim spiętrzeniu wody w przyzakładowym zbiorniku. W skład wystawy wchodzą również inne urządzenia metalurgiczne oraz wyroby zakładu. Oprócz prezentacji zbiorów techniki, placówka organizuje wystawy czasowe, prezentowane w salach wystawowych. Muzeum jest obiektem czynnym przez cały rok.

Na terenie obiektu odbywają się także imprezy kulturalne oraz historyczne rekonstrukcje. W 2007 roku odbyła się impreza pt. "Kuźnice Koneckie 2007" w ramach której odbył się piknik oraz inscenizacja historyczna przedstawiająca wizytę Króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w Maleńcu jaka odbyła się w roku 1787. Na obozy studenckie do Maleńca co roku przez wiele lat przyjeżdżali w czasie wakacji studenci Politechniki Śląskiej, którzy pracując nad rekonstrukcją maszyn i budynków naprawili, zrekonstruowali oraz uruchomili wiele urządzeń. Fabryczne urządzenia są obecnie w tak dobrym stanie, że park maszynowy jest sporadycznie uruchamiany i prezentowany w ramach pokazów dla turystów.

Ekspozycja

Malenieckie Muzeum Techniki eksponuje stare, historyczne technologie produkcyjne przetwórstwa żelaza z XVIII i XIX wieku, w skład których wchodzą cztery zabytkowe elementy:

  • układ hydroenergetyczny składający się z zapory ziemnej długości 1630 metrów tworzący kilkuhektarowy zbiornik wodny:
    • system jazów wodnych z upustem zasilającym,
    • dwa koryta doprowadzające wodę na koła wodne,
    • wewnętrzny układ napędu fabryki złożony z kół drewnianych i zębatych,
  • dwie hale produkcyjne:
    • walcownię wraz z przylegającą do budynku motorownią – o powierzchni 320 m², drewnianą na podmurówce z kamienia, z dwuspadowym dachem o rozpiętości 15 m z wywietrznikiem biegnącym wzdłuż całej długości,
      • „Szaleniec” – koło zamachowe napędzające walcarnię oraz gwoździarnię w Maleńcu. Swój przydomek otrzymał od pracowników ze względu na dużą prędkość obrotową. Otrzymywał tak dużą energię z napędu wodnego, że w trakcie pracy kręcące się szprychy stawały się niewidoczne.
      • trzykomorowy piec grzewczy,
      • walcarka duo nienawrotna wyprodukowana w Starachowicach w 1843 roku,
    • gwoździarnię (zwana też szpadlarnią) – o powierzchni 500 m², murowaną z kamienia,
      • torowisko dla wózków szynowych,
      • pasowy system napędowy głównego wału transmisyjnego,
      • stanowisko kuźnicze wraz z prasą,
      • dwie gwoździarki z 1840 roku,
      • wiertarka z XVIII w. o konstrukcji drewnianej z podnoszonym stołem,
      • młot sprężynowy,
      • nożyce mechaniczne,
      • zespół szlifierek,
  • osiedle fabryczne (szczątkowo)
    • dziedziniec na którym eksponowane są maszyny m.in. kafar,
    • budynki mieszkalne, w których prowadzony jest obecnie hotel,
  • drogę kasztelańską (szczątkowo)

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 Krystyna Zienkowska: Jacek Jezierski. Kasztelan łukowski (1722-1805). Z dziejów szlachty polskiej XVIII w. Warszawa: PWN, 1963, s. 107.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Praca Zbiorowa: Maleniec. Zabytkowy zespół walcowni i gwoździarni. Katowice: Stowarzyszenie Przyjaciół Zabytków Techniki „Maleniec”, 2005. ISBN 83-88415-31-X.
  3. ↑ A. Bochenski: Wędrówki po dziejach przemysłu polskiego. Warszawa: PAX, 1966, s. 176.
  4. ↑ W. Kula: Początki układu kapitalistycznego w Polsce. Kołłątaj i wiek Oświecenia. Warszawa: 1951.
  5. ↑ Ceny wszelkich gatunków fabryk żelaznych Jezierskiego, kasztelana łukowskiego. Warszawa: Dziennik handlowy, 1791, s. 42.
  6. 1 2 Adam Naruszewicz: Diariusz podróży Najjaśniejszego Stanisława Augusta króla polskiego na Ukrainę aż do powrotu do Warszawy dnia 22 lipca roku 1787. Warszawa: 1787, s. 281,282.
  7. 1 2 Bocheński Tadeusz. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 2: Beyzym Jan – Brownsford Marja. Kraków: Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1936, s. 174.
  8. ↑ Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. z 1946 r. nr 3, poz. 17).
  9. ↑ Cezary Rudziński: Maleniec. Bez tej fabryki nie byłoby stolicy. www.krajoznawcy.info.pl, 2011-08-01. [dostęp 2014-03-25]. (pol.).
  10. ↑ Maleniec. Zabytkowy zespół walcowni i gwoździarni. Wydział Inżynierii Materiałowej i Metalurgii Politechniki Śląskiej. [dostęp 2014-06-25]. (pol.).
  11. ↑ Zuzanna Grabska: Stara gwoździarnia na chodzie. www.krajoznawcy.info.pl, 25 września 2010. [dostęp 2014-06-27]. (pol.).

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.