Forma słownikowa, także: forma hasłowa, lemma, lemat – ta spośród form gramatycznych wyrazu odmiennego, która jest tradycyjnie wykorzystywana w słownikach i reprezentuje tam w nagłówku artykułu hasłowego cały wyraz ze wszystkimi jego formami. Forma ta stanowi niejako „umowną etykietę zbioru form” i decyduje o umiejscowieniu artykułu hasłowego w słowniku.

Wybór formy słownikowej bywa ustalony tradycją i różni się w zależności od języka.

Forma słownikowa bywa zwykle traktowana przez osoby uczące się języka obcego jako podstawowa, tj. taka, w której przyswajane są nowe wyrazy i od której tworzy się pozostałe formy odmiany.

Przykłady form słownikowych w niektórych językach

Rzeczowniki

Czasowniki

  • język polski: bezokolicznik
  • łacina: pierwsza osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego, uzupełniona formami bezokolicznika, pierwszej osoby l. poj. czasu perfectum oraz supinum, np. taceo (tacere, tacui, tacitum) „milczę (milczeć, zamilkłem, aby zamilknąć)”
  • greka: pierwsza osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego, choć istnieją słowniki stosujące tu bezokolicznik

Przymiotniki

  • język polski: mianownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego

Problemy

Zdarza się, że w danym języku istnieją wyrazy nieużywane bądź rzadko używane w tej akurat formie, która tradycyjnie pełni rolę słownikowej (np. polskie rzeczowniki sanie, nożyce – nie mają liczby pojedynczej, przymiotniki ciężarna, dojna – w zasadzie nie występują w rodzaju męskim itp.), stanowią one jednak zawsze stosunkowo małą grupę. W przypadku słowników historycznych czy dialektalnych istnieje niebezpieczeństwo utworzenia form sztucznych albo wręcz błędnych, ponieważ np. polski bezokolicznik jest formą rzadko używaną i może nie występować w zabytkach językowych bądź zapisach tekstów gwarowych.

Ponadto tradycyjna forma słownikowa nie zawsze pozwala ustalić sposób odmiany wyrazu, np. w języku japońskim forma twierdząca czasownika, używana jako słownikowa, nie wskazuje, czy należy on do klasy samogłoskowej (jap. ichidan) czy spółgłoskowej (jap. godan), podczas gdy forma przecząca jest pod tym względem w pełni jednoznaczna. Podobnie sprawa ma się z polskim bezokolicznikiem, w którym zatarciu ulega struktura czasownika i typ koniugacyjny (np. umieć – umie, szaleć – szaleje, widzieć – widzi, słyszeć – słyszy, mieć – ma, gdzie identycznemu zakończeniu bezokolicznika -eć odpowiadają różne typy odmiany).

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 Kania 1984 ↓, s. 130.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Tokarski 1984 ↓, s. 29.
  3. ↑ Mistrík 1993 ↓, s. 261.
  4. ↑ Dariusz Tkaczewski: Ottův slovník naučný na tle czeskiej tradycji leksykograficznej: encyklopedia – twórcy – język. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2013, s. 22. (pol.).
  5. ↑ Karolina Lisczyk-Kubina, Marcin Maciołek (red.): Ruch w języku – język w ruchu. Uniwersytet Śląski w Katowicach, 2012, s. 102. ISBN 978-83-63268-19-0. (pol.).
  6. ↑ Tokarski 1984 ↓, s. 28–29.
  7. ↑ Tokarski 1984 ↓, s. 29–30.
  8. ↑ Fellerer 2008 ↓, s. 93.
  9. 1 2 Kania 1984 ↓, s. 131.
  10. 1 2 Marr 1997 ↓.
  11. ↑ Czasowniki. [w:] Polsko-Japońska Wyższa Szkoła Technik Komputerowych [on-line]. [dostęp 2017-12-25]. (pol.).
  12. ↑ Fellerer 2008 ↓, s. 93–94.

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.