Formacje mentalne (devanāgarī: pali सङ्खार saṅkhāra, sanskryt संस्कार saṁskāra) – w filozofii buddyjskiej, to jedno z pięciu skupisk (pali khandha, sanskryt skandha), czyli kategorii zjawisk budujących każdą żywą istotę. Skupisko formacji mentalnych obejmuje tu też dwa inne skupiska: uczucia i percepcję, wydzielone z nich dla podkreślenia ich wagi.

Formacje mentalne dzieli się na pięćdziesiąt dwa rodzaje. Oprócz wymienionych dwóch (uczuć i percepcji) wyróżnia się:

  • jedenaście ogólnych (powszechnych) elementów psychologicznych,
  • dwadzieścia pięć wzniosłych (pali sobhana) cech,
  • czternaście karmicznie szkodliwych cech (pali akusala).

Jedenaście powszechnych formacji mentalnych (pali aññasamāna)

  • Pięć zawsze obecnych w każdej świadomości (pali sabbacitta):

(1) Wrażenia świadomości (phassa)

(2) Wola (cetanā)

(3)(Mentalna) witalność (jīvita)

(4) Skupienie medytacyjne (samādhi)

(5) Uwaga (manasikāra)

  • Sześć szczegółowych (pali pakinnakā) nie w każdej świadomości:

(6) Koncepcja myślowa (vitakka)

(7) Dyskursywne myślenie (vicāra)

(8) Determinacja (adhimokkha)

(9) Wysiłek (viriya)

(10) Entuzjazm (pīti)

(11) Zamiar (chanda)

Dwadzieścia pięć wzniosłych, czystych (pali sobhana) formacji mentalnych

  • Główne występujących w każdej wzniosłej świadomości:

(12) Wiara/zaufanie (saddhā)

(13) Uważność (sati)

(14) Wstyd moralny (hiri)

(15) Strach moralny (ottappa)

(16) Szczodrość (alobha)

(17) Brak nienawiści (adosa)

(18) Równowaga (tatra-majjhattatā)

(19) Uspokojenie czynników mentalnych (kāya-passaddhi)

(20) Uspokojenie świadomości (citta-passaddhi)

(21) Zwinność lub lekkość czynników mentalnych (kāya-lahutā)

(22) Zwinność lub lekkość świadomości (citta-lahutā)

(23) Elastyczność czynników mentalnych (kāya-mudutā)

(24) Elastyczność świadomości (citta-mudutā)

(25) Zdolność do przystosowania czynników mentalnych (kāya-kammaññatā)

(26) Zdolność do przystosowania świadomości (citta-kammaññatā)

(27) Sprawność czynników mentalnych (kāya-pāguññatā)

(28) Sprawność świadomości (citta-pāguññatā)

(29) Prawość czynników mentalnych (kāya’ujukatā)

(30) Prawość świadomości (citta’ujukatā)

  • Sześć drugorzędnych to:
    • Trzy powstrzymania (viratiyo):

(31) Właściwe działanie ciała (sammākammanto)

(32) Właściwa mowa (sammāvācā)

(33) Właściwe zarobkowanie (samma-ājīvo)

    • Dwa nieograniczone stany (appamaññā):

(34) Współczucie (karunā)

(35) Życzliwa radość (muditā)

    • Zdolność mądrości (paññindriya), czyli (36) brak złudzeń (amoha) = mądrość (paññā)

Czternaście szkodliwych formacji mentalnych (pali akusala)

  • Cztery główne występujące w każdej szkodliwej świadomości:

(37) Złudzenie (moha)

(38) Brak moralnego wstydu (ahirika)

(39) Brak moralnego strachu (anottappa)

(40) Podniecenie (uddhacca)

  • Dziesięć drugorzędnych (nie w każdej szkodliwej świadomości):
    • Cztery zakorzenione w nienawiści:

(41) Nienawiść (dosa)

(42) Zazdrość (issā)

(43) Skąpstwo (macchariya)

(44) Zmartwienie (kukkucca)

    • Pozostałe:

(45) Chciwość (lobha)

(46) (Niewłaściwy) pogląd, wgląd (ditthi)

(47) Duma, pycha (māna)

(48) Lenistwo (thīna)

(49) Ociężałość (middha)

(50) Sceptycyzm (vicikicchā)

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.